dimanche 11 avril 2010

Jousèp SOULET : A-N-UN AMIC CETORI, N. F. PINTRE A PARIS

.


Couverture du premier
Armanac Cetori

La littérature sétoise ne fut pas à la hauteur de certaines autres écoles du Languedoc ou de Provence, mais elle produit pendant 10 ans un Armanac, qui si localiste, me fait rire, voire exploser de rire à chaque fois que j'en ouvre un!!! A chaque page son dicton... celui que je cite me plait beaucoup!!!

Aujourd'hui quelque chose de sérieux, dans la semaine un vrai scoop dans les querelles séculaires entre Bouzigaud, Mézois & Sétois, je ne sais pas, dans cette future histoire, s'il n'y en a pas de Balaruc dans le coup???

Veren Ben!!!



0+0+0+0+0+0+0


A-N-UN AMIC CETORI,
N. F. PINTRE A PARIS

(SOUNET)


Se couma tus, am'un craioun
Saviéu faire un poulit image,
Te mandariéu d'aqueste viage,
Quicoumet fach à ma fassoun :

— Un bastiment que coula à founs,
— De flous, lou Ciel, un païsage,
— Où lou retrach de moun rivage
Que pèr tus serié'n dous ressoun.

Mes de que vos, sièu un felibre,
Bon mièjournau, galoi e libre,
Que canta dins soun dous parla.

Adounc te mande en remembransa,
De vers espelits à Sènt-Clà,
E ma pus courala amistansa.

Jousèp SOULET,
Felibre de Sènt-Clà,



0+0+0+0+0+0+0


Bram d'ase
Monta pas au Ciel.



Plan de Sète
1914

.

samedi 10 avril 2010

Nicola Dal Falco : Bucolica -2009

.



Bucolica


tratto da Il cavaliere verde Trasciatti editore, 2009 Lucca (www.trasciatti.it)


Povero Cervone, alto, grande di naso e di falcata, vestito, anche d’estate, di lana un po’ frusta.
Accende sigarette che innalzano un fumo azzurro, vellutato. Ha la testa stempiata, tonda, da imperatore e un filo di baffi, quasi un rammendo invisibile sulla barba di ieri.Gli occhi, vispi e chiari trattengono un pianto asciutto. È un rabdomante, un cercatore d’acqua, di pause sotterranee; tra abissi di materia inerte e silenziosa, traccia la via dei fiumi, le note di un canto, misurato in litri/ora.
Racconta due storie incredibili, paurose, vissute alla luce del sole, che sembrano, invece, emerse da un budello della notte. Povero Cervone che non aggiunge dettagli, non cerca aggettivi, con i ricordi conficcati come chiodi. «Questi sono i fatti». E lo dice, cercando di prendersi in giro.
Quando era salito al Pantano, si era tolto la giacca e l’orologio a cristalli liquidi, facendolo ondeggiare velocemente, a scatti, mentre percorreva tutto il podere. Si era, quindi, fermato, voltando le spalle alla valle e abbracciando con lo sguardo il pendio.
«L’acqua c’è, sta a quaranta, cinquanta metri di profondità. Scende dal bosco, passa sotto la casa e arriva davanti al portico».
Aveva individuato diverse vene che per un lungo tratto scorrono unite e, poi, sparpagliate come il bordo di un merletto. Indicò il punto in cui l’acqua aveva la massima portata e ci piantò un paletto. Seguì una breve libagione, fatta con il vino di Giuseppe, fresco e pastoso, di un giallo stoppia quasi verde.

***

Povero Cervone, al ricordo di quella cosa bianca, sudava freddo. Diceva che c’era un campo, tra Faiolo e Montegabbione, pieno di tombe. Una volta, durante l’aratura, una vacca era sprofondata per il peso. Da quelle parti andava spesso a funghi, da solo e in compagnia.
Sotto una quercia isolata, aveva sentito un uccello cantare un canto di due note, quasi un pianto. Il brutto è che lo sentiva solo lui. Non c’era verso di farlo intendere anche agli altri. Si fermava, diceva: «Ecco, ascoltate»! Ma niente, quelli al massimo avvertivano il rumore del vento o di un furgone che arrancava in salita.
Strano posto. Aveva deciso di parlarne al parroco di Monteleone. Quell’uccello gli provocava uno strazio, un’infelicità, rendendogli il sonno leggero. Don Angelino lo consigliò di far dire una messa. Magari era l’anima di uno, morto male. Così fece e almeno il canto solitario dell’uccello non lo udì più.
Nel frattempo, però, era avvenuto un altro fatto, molto più complicato da spiegare. Stava camminando per una strada sterrata. La polvere spessa ricopriva i bordi fino ai rami di mezzo; si udivano le cicale martellare il silenzio.
Cervone saliva e pur avanzando piano ci mise un po’ a bloccarsi sugli stinchi quando
vide quella cosa scendere, occupando tutta la larghezza della strada.
Era bianca, profonda, una chioma ritta e gonfia su due gambe nervose. Aveva degli occhi…? naso, bocca, orecchie? Forse. E le braccia? Se c’erano formavano un tutt’uno con la sfera del corpo. Goffa e imponente, veniva giù dalla collina a passettini.
Ma gli occhi? Bella domanda. Fatto sta che qualcosa, simile ad uno sguardo se lo scambiarono, perché quando pensò di scappare, il gran tipo si girò verso destra, buttandosi nel bosco. Lo attraversò letteralmente nonostante fosse fitto e pieno di rovi. Sparì senza un grido, liquefatto nel verde.

***

Cervone tornò ancora laggiù, sotto la croce della Madonna del Monte.
«Posto da porcine» - sottolineava, aggiungendo alla stranezza del racconto una dose supplementare di mistero, ma diventava subito serio in volto appena il giro delle domande e dei dubbi da parte degli ascoltatori si concentrava su una questione della massima importanza. Aveva mai rifatto quell’incontro?
No, con la cosa bianca, no, però era successo dell’altro. «Macché ubriaco! - era costretto a precisare, ogni volta - sarà stato mezzogiorno e si era in due».
Andavano, distanziati di qualche metro, lungo un sentiero di ginestre, al centro del vallone che piega verso il torrente, trasformandosi in ripa scoscesa mentre, sul lato opposto, si estende un bosco, piantato a cipressi e pini.
Fu Cervone che camminava davanti a vederlo per primo: «Non era un cane né un lupo, ma aveva addosso un vestito. Mi ricordo benissimo le macchie di colore: del rosso qui, del verde e del marrone. Corri col bastone - gridai al compare che arrivò subito, pensando ad un cinghiale - Lo guardò bene anche lui. Non assomigliava ad un cane e neanche ad un lupo ed era vestito».

Nicola Dal Falco




.

jeudi 8 avril 2010

Alan Costantini : Oumelìo de Sant Jan Crisoustome, Bilingue Provençal Français

.


Oumelìo de Sant Jan Crisoustome,
Archevesque de Coustantinople,
pèr lou sant e grand jour de la Pasco

Que tout ome pious e ami de Diéu jouïgue d’aquesto bello e lumenouso soulennita.
Que tout fidèu serviciau intre galoi dins la gau de soun mèstre.

Aquéu qu’a pourta la cargo dóu june, que vengue touca, aro, soun denié. Aquéu que s’es afana despièi l’ouro proumiero, qu’enqueisse soun juste salàri. Se quaucun es vengu après l’ouro tresenco que celebre aquesto fèsto dins la recouneissènço. Se quaucun es arriba après la sieisenco que noun pateteje, perdra rèn. Se n’i’a un qu’a treinassa enjusqu’à l’ouro nouvenco que s’avance sèns èstre en chancello. E se n’i’a un qu’es arriba qu’à l’ouro voungenco qu’ague pas crènto de sa cagno dóumaci lou Segnour es larg e reçaup lou darrié coume lou proumié.
Baio lou repaus à l’oubrié de l’ouro voungenco coume à-n-aquéu de la proumiero.
Fai misericòrdi à-n-aquéu d’eila e coumoulo à grand dèstre aquéu d’aqui. Douno à l’un e fai gràci à l’autre. Fai cachiero à l’obro e aculis em’amour la bono volounta ; ounouro l’acioun e lauso l’entencioun.

Amor d’acò intras tóuti dins la gau de voste Mèstre e li proumié coume aquéli qu’an segui : vaqui voste guierdoun. Riche e paure cantas tóuti en cor. Lis astinènt coume lis inchaiènt, ounouras aquéu jour. Vautre qu’avès juna e vautre que l’avès pas fa, alegras-vous encuei. La taulo es coumoulo, fasès riboto. De vedèu gras n’i’a à jabo, que res s’entourne emé la fam. Aproufichas tóuti de la taulejado de la fe. Aproufichas tóuti de la drudiero de la bounta..

Que res se lagne de sa paureta dóumaci lou Reiaume s’es manifesta en tóuti.
Que degun se doulouire de si pecat dóumaci lou perdoun a giscla dóu toumbèu. Que res ague pòu de la mort dóumaci la mort dóu Sauvaire nous a deliéura.
L’a amoussado dóu tèms qu’èro retengu pèr elo. A despuia l’Infèr, aquéu qu’a davala dins lis infèr. L’a clafi d’amarun, pèr agué tasta de sa car.
Isaïo l’avié previst quouro s’escridavo : l’Infèr s’es coumoula d’amarun quand t’a rescountra dins ti founsour : amarun d’agué perdu soun poudé ; amarun de s’èstre fa engarça ; amarun d’èstre esta mourtifica ; amarun d’èstre esta encadena. Avié rauba un cors e s’es retrouba davans un Diéu. Avié pres de terro e a rescountra lou cèu. Avié pres ço qu’avié vist e a cabussa pèr l’encauso de ço qu’avié pas vist.

O mort ounte es toun aguïado ? Infèr ounte es ta vitòri ? Lou Crist es ressuscita e siés esta debaussa. Lou Crist es ressuscita e li demòni se soun toumba. Lou Crist es ressuscita e lis ange soun dins l’alegresso. Lou Crist es ressuscita e la vido a retrouba si dre. Lou Crist es ressuscita e i’a plus ges de mort aclapa. Car lou Crist revengu d’emé li mort èi devengu premiço d’aquéli que se soun endourmi. A-n-Èu glòri e poudé dins li siècle di siècle.

Amen

Vira au prouvençau,
pèr Alan Costantini



0+0+0+0+0+0+0


Homélie de saint Jean Chrysostome,

archevêque de Constantinople,

pour le saint et grand jour de la Pâque.

Que tout homme pieux et ami de Dieu jouisse de cette belle et lumineuse solennité.

Tout serviteur fidèle, qu'il entre avec allégresse dans la joie de son Seigneur.

Celui qui a porté le poids du jeûne, qu'il vienne maintenant toucher son denier.

Celui qui a travaillé depuis la première heure, qu'il reçoive aujourd'hui le juste salaire.

Celui qui est venu après la troisième heure, qu'il célèbre la fête dans l'action de grâce.

Celui qui est arrivé après la sixième heure, qu'il n'ait aucun doute, il ne sera pas lésé.

Si quelqu'un a tardé jusqu'à la neuvième heure, qu'il approche sans hésiter.

S'il a traîné jusqu'à la onzième heure, qu'il n'ait pas honte de sa lenteur, car le Maître est généreux,

il reçoit le dernier comme le premier;

il accorde le repos à l'ouvrier de la onzième heure comme à celui de la première.

Il fait miséricorde à celui-là, et comble celui-ci.

Il donne à l'un, il fait grâce à l'autre.

Il accueille les oeuvres, il apprécie le jugement ; il honore l'action et loue l'intention.

Aussi, entrez tous dans la joie de notre Seigneur.

Premiers et derniers, recevez le salaire. Riches et pauvres, chantez en choeur tous ensemble. Les vigilants comme les nonchalants, honorez ce jour. Vous qui avez jeûné, et vous qui ne l'avez point fait, réjouissez-vous aujourd'hui. La table est prête, mangez-en tous ; le veau gras est servi, que nul ne s'en retourne à jeun. Jouissez tous du banquet de la foi.

Que nul ne déplore sa pauvreté car le Royaume est apparu pour tous.

Que nul ne se lamente sur ses fautes, car le pardon s'est levé du tombeau.

Que nul ne craigne la mort, car la mort du Sauveur nous a libérés.

Il a détruit la mort, celui qu'elle avait étreint.

Il a dépouillé l'enfer, celui qui est descendu aux enfers.

Il l'a rempli d'amertume, pour avoir goûté de sa chair.

Isaïe l'avait prédit en disant :

"l'enfer fut rempli d'amertume lorsqu'il t'a rencontré";

rempli d'amertume, car il a été joué;

bouleversé, car il fut mis à mort ; bouleversé, car il fut anéanti.

Consterné, car il saisit un corps et trouva un Dieu.

Il prit de la terre et rencontra le ciel.

Il saisit ce qu'il voyait, et tomba sur celui qu'il ne voyait pas.

O mort, où est ton aiguillon ?

Enfer, où est ta victoire.

Le Christ est ressuscité et tu as été terrassé.

Le Christ est ressuscité et les anges sont dans la joie.

Le Christ est ressuscité et voici que règne la vie.

Le Christ est ressuscité, et plus un mort au tombeau,

car le Christ est ressuscité des morts, prémices de ceux qui se sont endormis.

A lui, gloire et puissance dans les siècles des siècles


Amen.



Abbaye de St Benoit en Suisse





.

mardi 6 avril 2010

Nouno Judlin : 1er chant - Er de Flahuet - 1937

.



Un autre chant de Nouno Judlin, ce coup-ci il évoque Mireille, histoire, fâble ou légende, elle hante l'inconsicent collectif provençal & des différentes langues du midi de la France... Mireille!



Ai mira mis iue

dins uno font claro.
N'en pantaie encaro
de jour e de niue.


Ero un bèu matin.

Lou cor di campano

batié sus la plano,
uman e divin.

Batié pèr l'amour,

bâtie pèr l'idèio,

bâtie pèr Mirèio,

pèr gau e doulour,


sout lou cèu prefound,
dins uno calamo

que de l'aigo e l'amo

se vesié lou founs.


O caligna dous !

Un rai ié jougavo

e vers iéu mountavo
dou cros souleious.


Pièi de moun mirau,

bevèire d'image,
veguère un mirage

troubla lou cristau.

Infini d'azur,

blanco nivo d'alo,
regardave, palo,
veni lou bonur.


Un revoulun d'or

pipaire d'estello,
lusènt que pivelo,

simbelè moun cor.


Au grand tourneja,

dins l'aigo de flamo,
ai nega moun amo

de trop me clina.


Pantai de mi niue,

ma vido s'embarro

dins uno font claro :

la font de tis iue.




0+0+0+0+0+0+0


J'ai miré mes yeux
dans une claire fontaine.
J'en rêve encore
de jour et de nuit.

C'était un beau matin.
Le cœur des cloches
battait sur la plaine,
humain et divin.

Il battait pour l'amour,
il battait pour l'idée,
il battait pour Mireille,
pour joie et douleur,

sous le ciel profond,
un calme si limpide,
que de l'eau et de l'âme
on voyait le fond.

0 douce caresse !
Un rayon y jouait
et montait vers moi
de la source ensoleillée.

Puis, de mon miroir,
buveur d'images,
je vis un mirage
troubler le cristal.

Infini d'azur,
blanc nuage d'ailes,
je regardais, pâle,
venir le bonheur.

Un tourbillon d'or,
pipeur d'étoiles,
éclat qui fascine,
appela mon cœur.

Au grand tournoiement,
dans l'eau de flamme,
de trop me pencher
j'ai noyé mon âme.

Rêve de mes nuits,
ma vie s'enferme
dans une claire fontaine :
la fontaine de tes yeux.



1937

.

dimanche 4 avril 2010

F Mistral : 3 visions poètiques sur Pâques

.


Frédéric Mistral : 3 visions poètiques sur Pâques ou Pasco :



E lou paure pople èro triste
Car vesié bèn qu’èro soun Criste,
Aquéu que de la toumbo aussant lou cubrecèu,
A si coumpagno à si cresèire,
Èro tourna se faire vèire,
E pièi leissant li clau à Pèire,
S’èro coumo un eigloun enaura dins lou cèu. (= coumo un aglou)

Ah ! lou plagnien dins la Judèio,
Lou bèu fustié de Galilèio ;
Lou fustié di péu blound qu’amansissié li cor
Emé lou mèu di parabolo,
E qu’à bèl èime sus li colo
Li nourrissié ’mé de candolo,
E toucavo si ladre e revenié si mort.


0+0+0




Nèu dóu Liban, nèu eternalo
Ounte l’idèio divinalo
S’èro dicho toustèms de traire soun belu,
Nèu cando e blèujo, nèu blanqueto
Qu’entre senti la belugueto
Iluminè d’amour la terro e lou cèu blu,
Nèu mai courouso que lis ièli
Que l’ange, nous dis l’Evangèli,
De la part dóu Segnour t’aduguè lou salut !


0+0+0


Mai li doutour, li rèi, li prèire,
Touto la chourmo di vendèire
Que de soun Tèmple sant lou Mèstre avié cassa :
Quau poudra teni la pauriho,
Se murmurèron à l’auriho,
Se dins Sïoun e Samarìo,
Lou lume de la Crous n’ei pas lèu amoussa ?
Alor li ràbi s’encagnèron
E li martire temounièron ;
Alor l’un, coume Estève, èro aqueira tout viéu, (= èro acairat)
Jaque espiravo per l’espaso,
D’autre, engrana souto uno graso ;
Mai sout lou ferre o dins la braso,
Tout cridavo en mourènt : O, Jèsu’s Fiéu de Diéu.




Une idée d'Alan Broc

.

samedi 3 avril 2010

Esop & La Fontaine : LA RATOPENO E LA MOUSTELO

.




LA RATOPENO E LA MOUSTELO.


Uno ratopeno que toumbec en terro fousquec preso per uno moustelo, e coumo anao esse degoulhado, pregao per la bido. Mes la moustelo dizen que nou la poudio dayssa ana, perço que ero enemigo naturelo de toùtis les auzels, la ratopeno diguec qu’ero un
rat e nou un auzel ; e atal fousquec deliurado.
Tournec toumba un autre cop, e preso per un autro moustelo, la suplicao de nou la degoulha ; e coumo aquesto se disio enemigo de toùtis les rats, l’autro diguec qu’ero une ratopeno e nou un rat, e fousquec encaro deliurado. Alal y abenguec de se gandi dous cops en cambian de noum.

La fablo sinhifico que nou caldro demoura toutjoun dins las metissos praticos, counsideran aquélis que, en cambian seloun le tems, se gandisson may que may del peril.

Esop, adaptat en lengo d’o per Maximo Planudo


Notos d'Alan Broc :

Èi boutat un accent grafique à “aquélis”. I èro pas dien lou tèste de Planudo.
Caldro es pas lou futur rouergat. Es la formo toulousano del coundiciounau.




0+0+0+0+0+0+0


LA RATAPENADO E LAS DOS MOUSTIALOS



Torni bouta eici la versiou de La Fontaine, meso en lengo d’o per Fèlis Remiso



Anet pica de cap uno ratapenado,
Dinc un nis de moustialo, e, entre qu’i fouguet,
L’antro que lous rats aviou enterigado
Per l’engouli courreguet :
« Auses m’embestia de toun orro presenço
Quond ta raço m’o fach oufenso sus oufenso ?
Sios bien un rat ? Pas de faussum !
Oc, ne sios un, ou ieu soui pas moustialo. »
L’antre dis : « Badinatz ! Saique sètz pas foutralo ?
Ieu ai en odi lou ratum.
Ieu rat ? E vous, cresetz aquelos fiaulos ?
Gracios al Diéu de l’univèrs
Ieu soui aucèl, vezetz mas alos ;
Vivo lou mounde des èrs ! »

Agradet sa rasou, mai pareguet fort bono,
E tont faguet, per ma bono,
Qu’aguet credit de n’eschapa.
Dous jours après, nostro estourdido,
Tusto balustro, vai turta
Contro uno antro moustialo, ardido aucèlicido,
Aqui tourna, espauset sa vido.
La damo de l’ousta l’anavo bien e bèl
Dinc soun mourrou lounguet l’escracha coumo aucèl,
Mès elo menacet d’ou faire dire à Roumo :
« Ieu, per aucèl passa ? s’i vesetz, agachatz,
Ço que fai l’aucèl, acò’s be la ploumo ?
Ieu soui un rat, vivou lous rats ! »

Quelo sutilo rasouneto
Li sauvet dous cops sa videto.
Ne couneisse mai d’un, que de testo mudent,
Coumo aquesto al meschant o souven fach la figo.
L’avisat dis, segoun la gent :
« Vivo lou Rei ! Vivo la Ligo ! »




Sur une idée d'alan Broc

.

jeudi 1 avril 2010

extraits de Sergi Girardin : L'ourtougràfio del piemountés sur une idée d'Alan Broc

.



Ou pulèu, "lis" ourtougràfios.


Istouricomen, notamen quand èro lengo ouficialo del duchat independent de Piemount, lou piemountés s’escrivio segoun lou sistèmo : o, u, ü.

esemple :
Da cust mument ël drapò a svantaja an tüte le bataje stòriche faite da l’armada piemunteisa e dunca ’dcò ant l’assedi ëd Türin dël 1706 e ant la bataja dl’Assieta dël 19 ëd lüj dël 1747.


Puèi devenguè soucialomen un patai. Aquelo tristo situaciou permet toujour is arganhols de faire d’esperienços lenguisticos scientificomen countestablos e soucialomen desastrousos per la lengo.

Acò’s atau que dien lis annados 1930 de foutralous de « naciounalistos », lour venguè la fantasio d’escrieure lou piemountés « en s’espaçant dis usatge italiôs », sèns teni coumte qu’èrou en realitat lis usatges istouriques de la naciou e de l’estat piemountés.

Aladounc, per se dessepara de l’italiô coumo diziou, francisèrou l’ourtougràfio : lou ö devenguè eu, à la modo franceso. Lou u se prounounciè à la franceso. Amm acò, chalio trouba un biais nouvèl d’escrieure lou soun /u/. Chausiguèrou lou o, e laidounc chauguè un accent grafique per destrïa lou ò prounounciat /o/ del o, prounounciat /u/.

Aquel sistèmo à l’oucitano agrado de sigur i disciples del gestapisto Louis Alibert, d’eitant que si tenents piemountés lou sounou « la grafìa normalisà » !!!


Quand l’estat italiô se doubriguè à sei lengos regiounalos, recouneguè vistomen lou grèc ou l’albanés que se parlabou dien lou sud essencialomen. Metè un pauc de temp à recouneisse « l’occitano, il franco-provenzale ed il walser » que se parlou dien lei mountonhos de l’ubac.

Qu’ajo recounegut la « grafia » dèu pas espanta. L’estat o recounegut ço que li presintabou. Sis elegits e founcciounàris sou pas de lengo prouvençalo.

Lou paradosse es que lis oucitans presintèrou la « grafia » e que countùniou d’entitoula lour journau « Ousitanio Vivo »… e d’escrieure en italiô dedin puèi que la « grafia » dintro pas dien lei mours maugrat quauques quinge ons d’ensenhomen dien lis escolos publicos.

Lou piemountés fouguè pas recounegut. D’una bando, lis autros lengos sou forço loucalos, quand lou Piemount es un gros bouci. Lis autouritats cranhiou bessai de separatisme.

Mas i o també lou fait que lis elegits loucaus, e belcop de founcciounàris d’estat, parlabou lou piemountés, e qu’aun pas recounegut lour lengo souto aquelo vestiduro grafico. Amm acò, lou piemountés demourè de coustat.



LA GRAFÌA STANDARD

Acò fai que diversos assouciacious e persounalitats aun creat la « grafìa standard » que reprend dien lei grondos lìnios l’ourtougràfio istourico. I o ja un gros dicciounàri e un « curetur ortogràfic ». E tout lou mounde i ve à-n-aquelo ourtougràfio que pot sauva la lengo.

Tavo Burat m’avio beilat à la Santo-Estèlo de Còus en 2006 lis « Atti del XXIo congresso de l’AIDLCM » que s’èrou tenguts à Tourre-Pellis en 2003.

Tourre-Pelis es dien lei Valados, e lei Valados sou dien la regiou Piemount.

Amai se l’Assouciaciou Internaciounalo de Defenso dei Lengos e Culturos Menaçados se chauto de toutos lei lengos del mounde, de sigur, lou lioc de soun coungrès es pas sans ressou soubre las priouritats.

Laidounc i aguè d’intervenents per parla del piemountés, del prouvençau ou del walser que per parla del Quichoua ou del pourtugués al Timor ourientau.

I aguè de quitos intervencious en piemountés, trascritos puèi segoun lou sistèmo qu’agrado tont is oucitans. (Acò fai que me damandèri s’acò èro pas lou sistèmo « nourmau » del piemountés, d’eitant que la wikipedia piemounteso es dien aquel sistèmo. Mas presinto lis àutri dous coumo « inquèro utilisats ».)

Lis intervenents soubre lou piemountés fouguèrou tres : lou proufessour Gilardino n’en parlè dien l’encastre de sa presintaciou dei « lengos aujoulencos » del Canada, l’equivalent de noustos lengos regiounalos en Uropo. Lou chircadour Bruno Villata
e un denoumat Jan-Luc Perrini, qu’intervenguè en francés.

Pouden supausa qu’aquessos tres persounalitats sou impourtantos en Piemount puèi que represintèrou lour lengo dien lei frountièros de lour regiou.

Aro vézi que lou proufessour Gilardino coumo Bruno Villata aun adouptat la « grafìa standard » ammé lou sistèmo voucalique tradiciounau : O, U, Ü.

Una dei razous n’es que « toùti li Piemountés lou podou legi facilomen ammé ço qu’aun aprés à l’Escolo. » En clar, se tracho d’una questiou d’urgéncio. Per sauva la lengo, li chau beila una vestiduro evidento pel mounde que la podou sauva.

Lou proufessour Gilardino d’estrambord n’en devé lirique :


Lese & Scrive

El piasì e el crüssi di scrive an piemunteis
I scrivo an piemunteis scasi minca dì, co binche i lo scriva el pi dle vire mac per mi, dagià che a sun nen ed litre o d'artìcuj savant le parole ch'i anfrisso ant me calepin bunura la matin, an desvijandme, nomac per arcordeme che i sun mi, chi che i sun mi, Sergi, ferlingot versleis, ranaté, adess professur a metà temp e a metà cör, savuradur ed piemunteisità e, per l'antrames ed custa-sì, nüfiadur d'ümanità (ed cula bin raira ch'a resta) a temp pien, tant pien da sciopeme la bioca e da sciunfeme le buele.

Dien lou meme tèste esplico perqué es countent de la « grafìa standard », puèi qu’un cop escriguè dien la « grafìa Brandé » ou « grafìa normalisà » en piemountés à sa maire, que jamai li avio pas parlat en italiô, e guelo coumprenguè pas que la letro èro en piemountés. Avio soulomen pas identifiat la lengo !

Quand hou li diguè, guelo li damandè perqué avio pas escrit « coumo hou fazio toun grand-paire ? »

I l'hai scrivü na vira a mia mama an piemunteis e chila, che a l'ha mai parlame an italian an vita sua, a l'ha ciamame se j'era fol: a l'avìa gnanca capì che cul-lì, scarabocià an sü cula cartulina, a l'era piemunteis! Chila a chërdiva ch'a füissa üna ed cole lenghe folastrune ch'i amprendo an girand per el mund. Ma lon-lì a l'é nen perché che mi i l'hai scrivüje cun la grafìa normalisà, ma propi mac perché che i l'hai scrivüje an piemunteis: a l'avìa mai sciairalo scrivü e a capiss nen perché ch'as döbia scriv-lo, propi cume el nonu d'Autelli an «Masnà» a scrivìa sue note an italian drolisà ans la porta dla stansia granda.


Lou proufessour Gilardino afourtis que chau tout chambia.


Vene adess a smun-ne ed cambié tüt, cambié j'edissiun già faite dij clàssic, cambié la grafìa ed je scrit critic, sientìfic, legaj (j'At dij rescuntr, le lej regiunaj, e viafort) e musteje turna a tüti a cuj che a san già scrive

E counclus que la « grafìa normalisà es pas tant nourmalo se voulen dire touto la vertat »

la grafìa normalisà, ma pöi pa tant "normal", se i voruma dì tüta la vrità.


Sergi Girardin
Professur ed Literatüra cumparà
Üniversità McGill – Montréal



0+0+0+0+0+0+0

Costantino Nigra

Lou sistèmo tradiciounau es représ e milhourat per lou grond Costantino Nigra, lou primier que faguè piousomen de rapugado de chants poupulàris :

Solüssiun ed Costantino NIGRA Ed solüssiun franc anteressante a sun co cule ideà da Costantino NIGRA (1828-1907) per sue trascrissiun dij Canti popolari del Piemonte.

Adunc la u e la o a sutantendo ij sun italian curispundent, mentre ë, ö, ü a noto ij sun median. Tra ij segn particular a tuca arcordé el digrama nh ch'a sutantend el sun faucal ed la n; c e g ch'a marco el sun palatal de ste cunsunant an fin ed parola o dnans a n'auta cunsunant.

Per avej n'esempi dla grafìa sügerìa dal Nigra ch'as vëda el test arportà sì dapress:

O Pinota, bela Pinota,
namorà-me mi sun di vui
Sun namonrà-me l'autra séira
an bel cumprand i coi da vui

O Pinota, bela Pinota,
d'ún piazì mi voria da vui;
Ël piazì che mi voria,
na noiteja dúrmì cun vui.

Venì sta séira a le set ure,
ch' pare mare saran dúrmì.
Le set ure n'a bato e sunho,
gentil galant a l'è rivà lì.
E d'ún pë l'à picà la porta:
O Pinota, venì a durvì.
Mi sun discáussa, an camizola,
i póss nen venì-ve a dùrvì.

Mostro la grondo varietat fin d’uèi de l’ourtougràfio del piemountés, e counclus vers la fi que :

L'ünificassiun ed la grafìa a dovrìa co esse n'ocasiun per semplifichela e rendla pi esplìssita, ant el sens che a minca sun a dovrìa curispunde so segn particular. An
fasend parej a tuca, bin anteis, tene cunt ed la tradissiun, ma co dla situassiun particular del piemunteis d'ancöj.

Adunc, a tucrìa parte dal prinsipi che ij sun cumün al piemunteis e a l'italian as devo notesse cume an italian, cum a l'avìa fait Costantino Nigra ant la trascrissiun dij Canti popolari del Piemunt.

Per ij sun ch'a esisto nen an italian, per esempi cuj vocàlic median, a tuca esse bin ciair e a bzogna fé ricurs a ed segn franc esplìssit e ch'as cunfundo nen cun d'autri. Da la presentassiun pena faita dle grafìe piemunteise a l'é belfé capì che sti segn a esisto già ant la tradissiun nostrana. As trata dij segn ö/eu e ü/u che a vnirìo propi a taj perché ch'a farìo el paira cun la ë per noté le vocaj mediane.

A venta dì che la solüssiun a sarìa nen na novità ma pitost n'arturn a la tradissiun popular e sientìfica ch'a l'ha ij so antessedent ant l'övra de stüdius cume Costantino Nigra e Alì Belfadel, dui tra ij pi grand espert ed lenga e ed cultüra piemunteisa del passà. Costantino Nigra, cum as sa, a l'é stait un dij piunié ant el camp ed l'etnocultüra e la grafìa ch'a l'ha seguì per noté le cansun popular del Piemunt a l'ha fait scola.

An efet a tuca dì che an géner cuj ch'a cöjo o ch’a trascrivo ed cant tradissiunaj piemunteis as baso ancura an sl'övra ed Nigra, e son bin s'a sìo sürtìe vaire gramàtiche e fojet per spieghé la grafìa dij Brandé.

Damondo quitomen d’abandouna li quauques –O atones prounounciats /u/ que i o dien la « grafìa standard » per de razous etimoulougicos e istouricos e d’escrieure sistematicomen U quand se prounoùncio U. Atau acò fario l’estàuvi di Ò, puèi que la O sario toujour tounico :

Abinand un segn a minca un sun, nen mac as semplificrìu le cose, ma se sluntanrìu gnanca da cule ch'a sun noste tradissiun. E tüt a sarìa pi sempi dzurtüt per cuj
ch’a sun ancura abituà a parlé nosta lenga, ma ch’a l'han mai scrivüla ò lesüla.


Podi pas achaba ma soubre-visto del piemountés sèns mençouna un ome qu’apreciabi, Tòni Baudrier, « Barbo Tòni ». Vaqui ço que n’en dizou, en italiô, puèi qu’escriguè en prouvençau e en piemountés :


Bodrero Antonio Oltre al nome anagrafico di Antonio Bodrero, il poeta occitano è meglio conosciuto con i nomi di Tòni Bodriè, ovvero Barba Toni, ovvero Barba Toni Baudrier, cui è sentimentalmente più legato. Nasce a Frassino, in Val Varaita, nel 1921 e nella sua valle rimane fino alla morte, nel1999. I suoi componimenti nascono inizialmente in lingua provenzale (Fraisse e mèl, 1965, Soulestrelh óucitan, 1971), ma successivamente si concentra sulla poetica in piemontese, anche se sempre contaminata dalle sfumature locali (è questo il caso di versi come quelli di Val d'Inghildon, del 1974, e Sust, del 1985). Le tematiche cui si ispira maggiormente sono la Natura, le montagne e la preservazione di una mondo incontaminato e armonioso come quello delle vallate alpine. Si fa spesso portavoce della tutela delle culture minoritarie, registrando, in alcuni casi, sfumature antiprogressiste: è il simbolo della vita naturale, minacciata dal continuo inurbamento, causa tragica dello spopolamento delle sue amate montagne.



.