samedi 14 juin 2014

Favier : La Roso





La Roso 



Dins noste bèu païs de Prouvènço, au pèd dis Aupiho roso lou matin, vióuleto lou sèr, dins li mas coume dins li ciéuta, is enfant curious de saupre d'ounte vènon, la coustumo es de dire: 

— D'ounte vènes, bello mignoto, vos lou saupre? 
eh! bèn, escouto: I'a d'acò sièis printèms, èro la fièro de Bèu-Caire. Ta maire e iéu nous permenavian countènt, lou pouchoun bèn garni. D'eici, d'eila, uno troupo d'arlèri tambourinavo, cridavo, troumpetavo. Erian en plen revoulun de pople, de marchand, de soudard. Li jouvènt, en pleno flouresoun, dansavon, cantavon, quilavon de plesi. Dins un grand cièri, cacalucha de mounde, de brau, negre coume l'infèr, coucardo cremesino sus lou su, boumbissien, ferouge, sus lou fin gravié de l'areno. E li droulas, li bèu droulas, taiolo au vènt, camiso estroupado, lou front bagna, courrien sus lou bestiàri e, d'un tour de man, entre li dos bano, coume en jougant, derrabavon la coucardo is aplaudimen d'un pople fòu de joio. Plus liuen, un derrabaire de dènt en raubo roujo, couifa d'un capèu d'astroulò, vendié soun elissir. Eici, de dono napoulitano, fasien en cantant, trefouli li cordo d'uno mandoulino. 
Eila, uno troupo d'acroubate lougié coume d'aucèu, muda de sedo blanco cuberto de pampaieto, fasien de saut, de viravòut; pièi, lou cors gibla, boumbissien subran, viravon dins l'aire uno fes, dos fes, e, coume de cat, retoumbavon sèmpre sus li pato, is iue di gènt esbalauvi. Li chatouno lis aurien manja! Mai, subre tóuti, dins sa tèndo en sedo verdo, coume un soubeiran, un grand oumenas de Mouro, la caro limounouso, lis iue enfiouca souto li parpello negro, li 
labro espèsso e cremesino, à mié jasènt sus un mouloun de tapis dóu Levant, tubant soun narghilé, inmoubile e seren coume uno divinita, nous fissè longamen. 
Sabes dequé vendié? Un pau de tout. Dins sa boutigo, dins sa tèndo pulèu, i'avié d'anèu nouviau, de pendènt, de coulié de perlo, de taiolo de sedo dins un caire; dins un autre d'arange, de dàti, de pebre, d'encèns, de fiolo de perfum: tuberouso, jounquiho, vióuleto e, sus lou mitan, à viste d'iue, souto la man, pèr dire ansin, uno garbo de flour, garbo meravihouso de roso dóu Levant. Oh! d'aquéli flour! Li vese encaro, tè! Roso d'amour, roso coulour de ciro emé, dins lou founs dóu vasèu, uno póusso enrouselido coume la car d'uno mignoto. D'àutri d'un velout cremesin, e d'àutri d'un jaune de safran e talo qu'un or noun lavoura. Li bèlli flour! Subre tóuti, uno, espetaclouso, giganto, roujo coume un soulèu couchant, un roubin anima, uno gèmo sènso pres, ma bello, talamen que, sesi, fernissènt, faguerian au Mouro:  

— Quant n'en demandes que?  
— Lou pache coumpli, countènt, nous entournerian au mas, Miracle! L'endeman matin, à l'aubo levado, espanta, atupi, sèns paraulo, dins la bello roso atrouverian, dequé? Te lou baie en milo... 
— Un pichot tresor d'enfantoun, bèu coume lis amour, pas plus gros qu'un pese. 
— Èro tu, mignoto.  








jeudi 12 juin 2014

Aigremont - Gremoun : fête de la circulade - acampado Ceveno Prouvènço2014 / P Bigot : MÏOUN




*+*+*



à M. Melchior Doze, pintre. 




MÏOUN 


Aviès nòu an, iéu n’avièi vounze. 
Quand venguères resta au quartié, 
M’ère fa mau em’un arounze, 
Moun dèt sannavo e me cousié... 
Me pensères de ti maneto 
Em’un cantoun de toun foundau. 
Quand touquères, Mïouneto, 
Sentiguère pas pus moun mau... 

Moun poutoun, au mitan dóu branle, 
Desempièi te manquè jamai, 
Moun sang landavo e venièi panle 
Quand embrassaves quaucun mai. 
En me sourtissènt ta lengueto, 
Emé la tèsto pèr coustat, 
Que m’as fa bisca, Mïouneto, 
Quand me disiès: -Te vole pas! -

Pèr te cerca li flou qu’aimaves 
Aurièi balouta tout lou jour, 
Se risiès, risièi, se plouraves, 
Mis iuel se negavon de plour. 
Di premièiri margarideto 
E di boutoun d’or bèu premié, 
Qu’ère countènt, o Mïouneto, 
Quand poudièi te faire un coulié! 

E t’anave pesca de loco, 
E t’acassave de cri-cri, 
E se vouliés de belicoco, 
N’aviès n’en vos n’en vejaqui. 
En apounchant ti dos bouqueto, 
S’en fougnant m’aviès di: -Nenet, 
Vole la luno!... - O Mïouneto, 
I’aurièi apara moun bounet. 

Ères i sorre, à l’Esplanado, 
Moun escolo èro liun, mai pièi, 
Pas pus lèu cinq ouro sounado, 
Me boutounave e courissièi... 
T’arrapave vers la foneto, 
Boufave, n’en poudièi pas pus, 
Mai qu’ère fièr, o Mïouneto, 
Fièr de m’acoumpagna’mé tus. 

Vers lou carrau grand coumo un Rose, 
Nòsti dos biasso mesclavian: 
Tus aviès de pan e de nose, 
E iéu de nose emé de pan. 
Me fasiès dire, sus l’eireto, 
Notre Père, avans de gousta: 
Se iuei pregue Diéu, Mïouneto, 
Tus m’as aprés à lou prega. 

Coumo avèn fa bisca, pechaire! 
Ta grand en ié bevènt sis iòu, 
Que de barrielo d’amoulaire 
Avèn destapa, lou dijòu! 
D’un chin, d’un cat, d’uno brouqueto, 
De pas rèn, rire que riras...
Oh! quand sian jouine, Mïouneto, 
Qu’avèn fa de bon cacalas! 

Aro, i’a forço diferènço... 
Mai lou Bon Diéu siegue beni! 
Au sourèl de la souvenènço 
Ço qu’es liun sèmblo pus poulit. 
Mai que de laie, pechaireto! 
Que de penasso dins vint an... 
Quante dóumage, o Mïouneto, 
Que sieguen pas toujour d’enfant! 



- - - 








mardi 10 juin 2014

Bigot : LOU CHAINE E LOU RAUSET







à l’eicelènt coumique Martin 




LOU CHAINE E LOU RAUSET 

Fablo imitado de La Fontaine 


Savès bèn lou Cros di Canard? 
Eh bèn! passa d’eila, mountas lou boulouvard, 
Seguissès tout de long lis aubre e li lanterno, 
Pièi, quand sarés gandi vis-à-vis li Caserno, 
Sus la drecho, en virant, prenès 
Lou cantoun dóu camin d’Uzès... 
Quand aurés camina coumo dirias dos ouro 
Dins li clapas de pèiro e li bartas d’amouro, 
Gachas, arrivarés enfin 
I vigno dóu Mas de Blasin. 

En esfatant l’ermas que toco la grand vigno, 
L’an de delai, Matenco, e Janot dóu Bouril, 
E lou Grava de Casso-Gril, 
-Tres losso qu’aimon mai la car que li espigno, - 
N’entendeguèron uno... Oh! mai, que crèmo au lum, 
D’un pastre que segu n’es pas la mita d’un. 
Boutas, s’hou cresès pas, vous farai pas la guerro, 
Countarai ço que m’an counta, 
Vous dirai pas 
S’es messorgo o s’es verita, 
Car i’a pas vist soun batistèro. 

-Un Chaine, ancian luchaire, e faisur d’embarras, 
Long d’un bos, au cagnard, se crousavo li bras 
E fumavo sa pipo en regardant sa terro... 
Segu, prechavo pas misèro! 

Basti coumo uno tourre, estanlavo au sourèl 
Soun esquino de brau, soun vèntre, si boutel, 
Sa caravato roujo e sa chèino de mostro. 
-Tout d’un cop, davans el, à quàuqui pas se mostro 
Un Rauset, tafataire, en trachelant vengu 
Au sourèl grignouta soun crouchoun de pan du. 
Es que pareissié pas trop bèn dins sis afaire: 
Sa camiso sourtié de si braio, pechaire!
Rebalavo la grounlo, e, coumo fasié fre, 
Euh! batié la semello en boufant dins si det. 
Tout frounzi, verd de la cisampo, 
Èro aqui, maigre e long, souto l’auro gimbla... 
Lou Chaine lou devisto: -Hola, ço dis, hola! 
Quinsard! Parèi que vos pas empougna li Rampo. 
Tires d’aigo, quinsard! Mai te plagne, crèis-hou, 
Long coumo un jour sèns pan, fla coumo l’amadou, 
Lou sourèl te rabino e la pluejo te bagno, 
La pus pichoto auro te lagno, 
Tout te sèmblo tempèsto e fas toujour lou cro, 
Iéu rèn me gimblo pas, sièi ferme coumo un ro, 
E quand l’auro, em’un brut de vièio pouso-ranco, 
S’acousso sus mi branco, 
Me quihe sus mi cambo, e tóuti si foutrau 
Me fan pas mai branla que l’alen d’un mouissau. 
Rejetoun agani d’un paure escoubihaire, 
S’aviès agu lou biais de mièl causi toun paire, 
S’ères soulamen moun vesin 
D’aquesto ouro sariès pas miserable ansin, 
Auriès à moun oustau lou bos e la candèlo. 
E rabalariès pas ti grounlo sèns semello, 
Sus lou bord di valat, dins tóuti li carrau, 
Sariès pas mai espés mai ti pèd sarien caud. 
-’Trei, respond lou quinsard en aussant soun esquino, 
Tout en plantant si det jala 
Dins lou cros de soun estouma, 
-Sièi paure, es vrai, e ma babino 
S’ouncho mai i caulet qu’i gigot de moutoun, 
Davans l’auro me gimble e tramble coumo un jounc, 
Mai de moun paure paire ai après la sciènci 
De pas m’enredesi contro li circounstènci. 
De fes me coche sèns soupa, 
Mai save que pèr iéu lou four coi pas li tourto: 
Me gimble, mai me cope pas! 
Vous, quauco uno vous sara courto. 
Ah ça ‘nen, adiéussas! E maio... 

E pas pus lèu 
Qu’a vira lou cantoun, uno aurasso se lèvo, 
S’acousso sus lou Chaine, en bramant lou soulèvo, 
Ié fai lou tour de bras: -Ai! Isso! -Pataflèu!
Noste Chaine carnu faguè la viro-passo, 
L’auro l’espandiguè rede-mort sus la plaço. 
Lou rauset, pèr se lèu gimbla, 
Empougnè ‘n tour de col, mai i’aguè lèu passa. 

Eh bèn! gachas, acò fai vèire 
Que de si quàuqui sòu fau pas jamai se crèire, 
Que lou tèms viro, e que l’argènt 
Chanjo de pocho bèn souvènt. 
Que i’a ‘n tas de rascas, euh! que fan bèn si crano, 
E que se d’un moustas ié frisavias li dènt, 
Virarien coumo de campano, 
E que devèn nous countenta 
D’arencado, quand poudèn pas 
Manja de perdical. Qu’au traval, à la peno. 
De bono ouro devèn plega nosto coudeno, 
E que, pèr travessa nòsti meichant camin, 
Gachas, vau souvènt mai d’esclop que d’escarpin, 
Que, quand lou meichant tèms nous meno à fouet de posto, 
Vau mai courba lou front que se roumpre li costo! 



- - - 



dimanche 8 juin 2014

Tellier : LOU CANARD AS NAPS








LOU CANARD AS NAPS


O! un canard emé de naps, 
Es pas michant quand es pla fach! 
Lou difficile, es d'ourdinari, 
D'aveure tout lou necessari! 
Mès vous vau dire dins un mot 
Coussi se fai aquel fricot. 

Jusqu'au moument de la sentença 
Vostre canard fai astinença. 
Coumensas dounc per vostres naps, 
Rasclats, lavats, entoupinats, 
Fasès bouli mièja-journada. 
Quand soun venguts en marmelada, 

Voujàs acò dins un grand plat 
Couma se fai dau cervelat. 
Per ie douna bouna figura, 
Metès dessus quauqua raspuro, 
Laissas frechi una oura e quart, 
E n'arribas vostre canard! 

Quand a finit de faire fèsta 
Venès, e ie coupas la tèsta, 
Vite, vite, l'esploumassas, 
Lou doubrissès e l'embounnas. 
De lard, fasès, sa matelota, 
E lou metès dins la cocota. 

De fioc dejoust, de fioc dessus, 
E vira, vira, dins soun jus. 
Quand es roussèl, que fai boutiola 
Poudès servi vostra bestiola. 
Res de milhou, quand es pla fach, 
Qu'aquel canard eme de naps. 



*+*+*


vendredi 6 juin 2014

Antounin GLAIZE : GRAMACI A LOUVISET DE ROUMIEUX






Daudet et Roumieux en conversation




GRAMACI 
LOUVISET DE ROUMIEUX 


La cantaren ta cansoun vivo e bello, 
La rediren tóutis à l'unissoun, 
E, pèr l'ausi, cardelino e quinsoun 
Subre li pin vendran à ribambello. 

Vai, clantira ta poulido cansoun, 
Emai seguen pas plus à Costo-bello; 
Car l'amistanço a peréu sa gabello 
E te devèn un fièr escoutissoun. 

Lou pagaren, fraire, en turtant lou vèire: 
Sèn à la vilo, aro; mai pourras vèire 
Que noste cor se l'es pas armassi... 

An! vène lèu, que, dins uno brassado 
Mai de sesoun que mi rimo estrassado, 
Pousquen au mens te dire gramaci!... 






Antounin GLAIZE. 



Mount-pelié, lou 28 d'Outobre de 1886. 


mercredi 4 juin 2014

FRANCÉS FAVIÉ : Lou Moulinas - 1903





Lou Moulinas 



Subre la routo d'Avignoun à Nimes, en setèmbre, la vendèmi facho, li fueio de vigno, de verdo qu'èron, se tenchuron d'un jaune d'ambre, d'un rouge de rouvi, e l’iue dóu vouiajour ravi s'estasio davans  aquelo coulouracioun que ié soun mescla lou verd founsa di fueio d'èuse e lou verd dous e palinèu di fueio d'amelié nousa e cabussa pèr lis aurige dóu vènt-terrau. E, de touto part, à travès li verduro diverso, lou soubeiran soulèu, auturous, majestous, laisso fusa si rai divin acoulouris enca mai li fueio de touto meno que curbiguèron de frescour, e pèr li miés amadura, li fru avans la recordo. Mai vèngue l'autoun umide e li vènt mau-fasènt: éli, d'un boufe, en revoulun, fan vóuta dins l'aire li fueio de vigno daurado, li brùni fueio dis èuse e li pàli fueio dis amelié. E tóuti, pèr éu dispersado et pèr éu acampado, i caire di clapié, mesclado, en moulounet, pourrisson aqui e se tremudon en terrau pèr apadouï la recordo à veni. 

A-n-aquelo epoco preciso, la routo d'Avignoun à Nimes, lou dimenche subre-tout, es cuberto de bràvi gènt que van en roumavage à Nosto-Damo-la-Bruno de Roco-fort. Li bon roumièu! S'en van en cantant. Au su de la mountagno de BelloVisto s'arrèston e tiron lou flasque.

— Se bevian un gàrri, que?  
— Té tu, té iéu, à bouco dequé vos, pièi, la peitrino caudo, mai que countènt, urous de viéure, davalon vers Cacho-Pesou. Ié fan pas mau li cambo, vai, e d'aqui soun lèu au Four-de-Caus; dóu Four-de-Caus à la Begudo, e, dins un vira d'iue, à la Fabrico. Alor fan mai pauseto, pièi reparton mai, adré sus Roco-Fort. Li vaqui rendu. Mai tóuti, quàsi tóuti, à mé camin de la Fabrico à Roco-Fort, an passa sèns lou vèire, à man senéco davans lou Moulinas. Es aqui, pamens, dins aquéu rode à peno escarta de 
la routo, es aqui que se passo moun raconte. 
Vers lou mitan dóu siècle vuechen, lou païs n'èro pas tau que lou vesen à l’ouro d'uei. De Roco-Fort à Pijaut, l'estang de Privadéri, blu coume lou cèu que se ié miraio dedins, estendié, peresous, di ribo de Pijaut, en passant pèr lou Mountagnet, i ribo de Sazo e de Roco-Fort, l'inmoubile mantèu de soun aigo à peno frounsido pèr lou vènt- terrau. Li fielouso e lis erbo marino lou curbien d'eici, d'eila; mai dins un grand relarg nus et prefound, à mié jasènt dins si barqueto, li pescaire inchaiènt, lou matin, avans l'aubo levado, e lou sèr, à soulèu fali, venien faire sa prouvesioun de pèis aboundous e goustous. 
Soul, subre uno auturo, l'estang i pèd, lou Moulinas d'alor, noun desmantibula, la téulisso pounchudo, si gràndis alo au vènt, èro l'endré lou plus gai de touto l'encountrado. Lou móunié jouve e bèu, lis espalo carrado, la peitrino boumbudo, èro l'idolo dóu femelan d'aperaqui que venié au moulin mai pèr lou vèire que pèr faire mòurre soun blad. Urous móunié! De tant bèlli chatouno! Un ome n'es qu'un ome, pamens, e, tant bèn planta que siegue, se falié que countentèsse tóuti li femo que l'amon, lou cire en cremant di dous bout, éu, sarié lèu rendu. L'avié bèn coumprés, lou capoun! Entre tóuti n'avié destingui uno, uno soulo. Èro uno perlo raro, un jouièu d'amour sènso pres, coume n'en proudus la naturo dins si bon moumen, dins li niue de calamo e d'alegranço, quand li bras nousa au còu, li labro sus li labro, lis amourous coumplisson lou pres-fa de l'amour. O, l'avié chausido dins lou vòu e, tóuti dous, sèns paraulo vano, s'èron coumprès, et la divo pastourello, flour dóu ampèstre, anavo bèn lèu se durbi i poutoun de l'ama! 
E vaqui que lou jour nouviau, avans la ceremòni, dóu coustat d'Aramoun, un revoulun de póusso s'aubourè. De clam sóuvage esclantiguèron d'eila. Un escabot passè en courrènt. Lou pastre, fòu, se derrabavo li pèu. Li chin avien fugi. Ourrour de la counquisto! Fàci au Moulinas, subran se desvelè, dins la liunchour, uno cavaucado d'Aràbi, bandiero au vènt. Li fèr Sarrasin, lou iatagan au poung, dins forço mens de tèms que n'en fau pèr lou dire, fuguèron aqui. Èron li mèstre, que? N'èro pas li gènt 
de la noço que poudien se defèndre. Coume aurien fa moun Diéu?... Lis ome presounié plouravon de coulèro dóu tèms que l’enemi, d'un tour de man, lis estacavo au malu di cavalo. Li femo, éli, disien rèn, e quand sachèron que noun sarien brutalisado, d'un iue quasimen dous arregardèron lis Aràbi. Tout counquistaire es amourous. E li dóu Moulinas, desmama despièi long-tèms di caresso di mouquèro, 
bevien dis iue li galànti chatouno. 
Lou capitàni diguè:  
— Mis enfant, acò se capito bèn. Zóu bandissès eilalin lis ome presounié; nàutri restan eici. Anan faire lou brande emé li bèlli chato. I'a flahuto e mandorro. Musico, mis ami, e vague de dansa! 
Pièi diguè mai ansin à la novio crentouso: 
— Tu, mignoto, vène-t'en emé iéu. Te caressarai tant qu'à la fin m'amaras. Te vióulentarai pas, noun, vendras souleto dins mi bras e saras moun bèu nis d'amour. E se noun pos m'ama, se de iéu siés cregnènto, me lou diras, ma caio, francamen, e sarai toun esclau quand meme, toun fraire se lou vos.  
E lis iue dins sis iue, d'un regard enfiouca fissavo la pichoto qu'avançavo sus éu, incounsciènto de ço que fasié, seducho, talamen que si labro se mesclèron dins uno caudo poutounado baiado sèns regrèt dóu passat, sens soucit de l'aveni.  Lou brande anè bon trin e la niue fuguè caudo. 

L'endeman, plus res. La troupelado avié landa. Li chato d'un coustat, li Sarrasin de l'autre. Dise li chato, mai i'avié tambèn de femo maridado pèr quau, lou crese dóu mens, l'escaufèstre noun fuguè sènso plesi. Lou Moulinas restè soulet; lis alo dóu moulin sèmpre viravon e lou vènt, coume un gème, en li travessant, clamavo li senglut dóu paure presounié. Doulènt móunié d'amour! toun moulin sèmpre vai sènso blad pèr lou mòurre e toun cor sènso amour pèr èstre counsoula! 
A quauque tèms d'aqui, lou grand Carle-Martèu, en travessant lou païs di Peitavin, toumbè sus li Sarrasin e, proumt coume un uiau, n'en faguè'n chaple espetaclous; e di man di catiéu li cadèno toumbèron. Aquéli bràvis enfant, enfin deliéura s'entournèron pèr orto à la recerco de si mas. Es ansin que lou bèu móunié, amaluga, li pèu blanqui, arribè au Moulinas. 
Èro en ivèr, en plen mes de desèmbre, la niue toumbavo e, clarinello eila, dins lou founs, dóu coustat d'Avignoun, subre lis Aupiho vióuleto e sereno, la luno gisclavo. Sa palo clarta, dins aquéu païsage aro desoula, s'espandissié lumenouso e douço, e li mount e lis aubre, cubert de sa lusour, coume de fantaumo, prejitavon au sòu, en oumbro fantastico, l’oumbrino di grand ro e di roure gigant. Alor, davans lou Moulinas, lou martir se boutè d'à geinoun, e, clinant la cabesso, de si labro febrouso, 
pèr tres fes, beisè la terro de si paire. Pièi, éu, s'aubourè mai e rintrè dins l’oustau. N'en faguè lou tour en plourant e, d'uno man assegurado, contro la paret dóu moulin anè despendoula sa destrau. Sis iue plourèron plus quand, subre lou saumié que pourtavo lis alo dóu moulin, subitamen, li cop plóuguèron. Tabassé, tabassé talamen que l’acié s'embrequè et lou saumié tambèn, car, subran, dins la niue, emé lou brut d'un tron, lis alo n s'esclapant venguèron jaire au sòu. Alor faguè coume éli e, vincu, s'estalouirè de tout soun long e dourmiguè. 

L'endeman, de bon matin, vujè dins la pastiero la farino de tóuti li saco que li gàrri n'avien pas rousiga. N'en faguè 'n blot de pasto e, de si man, coume un escultour, lou moudelè. Quand l'ome vòu, pamens! Au naturau, bèn planta, la mino fièro, d'aquelo pasto sènso vido, éu, paure pacan d'engèni, aguè lou retra dóu chèfe di Sarrasin, nus coume un diéu pagan e bèu coume éu. L'avié vist qu'uno fes, de liuen, ai! las! quand poutounè sa tant amado. Uno fes, èro trop! 
L'estatuo finido, sourtiguè de l’oustau e pestelè sa porto. Anè dins Roco-Fort, e soun ur, o soun malur, ié faguè rescountra soun anciano mestresso. A la font emplissié sa dourgo en parlant, calinello, emé de bèu jouvènt que la bevien dis iue. Éu s'avancè risènt et se faguè counèisse, — avié bèn tant chanja, pecaire! Elo, noun s'esmouguè, e pleno de gràci, lou preguè subre-tout de ié baia la man. E davalèron ansin lou camin peirous que di clastro de Sant-Bardous vai en bas dóu vilage. La seduguè segur pèr si 
bèlli paraulo, amor que, en lou quitant, ié proumeteguè d'ana lou vèire sèns fauto, à la primo aubo dóu jour à veni. 
Au matin dins lis avaus, li lapin se penchinavon. Dre subre soun quiéu se fretavon lou mourre, pièi coume de braguetin, dins l’óudourouso ferigoulo, en fasènt claca sis pato de darrié boumbissien gracious. E lis alauseto, i proumié rai de l'astro d'or, landavon vers lou cèu mounte, counfoundudo dins lou blu de l'espàci, en cantant sa cansoun gramaciavon Diéu. Es à-n-aquelo ouro que la bello pichoto arribè. Soun galant l'atendié e, plen de prevenènço, la reçaupè sus lou pas de la porto en ié eisant li man, pièi la faguè intra. Elo, pamens, souspresso de èire au sòu, jasènto, lis alo dóu moulin, ié faguè coume acò: 
— Es-ti lou vènt o li malan qu'an destrui toun moulin e coume vai que viro plus?  
Avans de ié respondre, l'ome butè la porto e lèu la pestelè. Alor, d'uno voues tristo: 
— Lou moulin viro plus, moun cor bat plus nimai, e vos saupre perqué? Té, regardo!  
Anè dins un caire; tirè un bourras de telo e, subran, is iue d'aquelo femo, l'Aràbi se moustrè. Coumprenguè! subitò. Palo coume uno morto, au sòu s'agrouvassè, li labro frejo, sèns couneissènço. Éu, la desvestiguè. Dins si bras nervïous, coume un enfant, la pourtè touto nuso. Cors contro cors, labro contro labro, dis espalo i pèd, d'uno man vigourouso, au retra dóu barbare, em'un feisset de canebe fin, la liguè sèns pieta. Aquéu crime coumpli regardè plus vers elo. Durbiguè mai la porto e sourtiguè en la barrant sus éu. Uno fes deforo, amoulounè touto la rabasto dis alo dóu moulin e, batènt lou briquet, enflamè l'amadou subre lis erbo seco. L'encèndi fuguè bèu. Li flamo majestouso mountavon dins lou cèu en jitant de bouquet de belugo. L'amo de la tant amado em' éli mountè, mountè vers Diéu sèmpre misericourdious pèr li pecat d'amour. 
Sus lou sèr, dins l'estang lou móunié s'enneguè. 
Lou dramo èro fini. (1) 

(1) Ah! van clama li coumpan, dins tóuti li pèço d'aquéu brave Favié lou denousadou es lou meme. Lou fiò! sèmpre lou fiò! Se repetis pièi un trop, e s'aganto un trasport au cervèu sara pas la fauto de soun imaginacioun. 
— Avès resoun, mi bons ami e gai counfraire, ai lou fiò dins lou cor e lou mète 
pertout. Acò chanjo un pau d'aquéli que, dins tout ço que fan, mèton rèn que lou gèu. 



   

lundi 2 juin 2014

Peireto Berengier : Dins nòsti calanco






Dins nòsti calanco



Lou Pargue Naciounau di Calanco fuguè istala en 2012 e se devino lou proumié pargue d’Éuropo proche uno vilasso « périurbain » que dison. Tout au cop terrestre e marin, s’espandis dóu Mount Carpiagno fin qu’i gorgo d’en Cassidagno e se devino riche de bèuta e de vido coume pas un. I’an coumta 140 espèci terrestro animalo e vegetalo e 60 espèci marino patrimounialo. 


Demié tout aquéli richesso relevaren li mai simboulico en coumençant pèr lou plantun.

La ginèsto Lobel, que fai de couissinet espinous s’arrapo i cresten roucassous en plen vènt.
La sablino de Prouvènço, uno pichoto planto annualo, vèn que sus lis avalancado cauquiero e li lapié que se formon dins li pèiro cauquiero ounte regolo l’aigo de plueio.
La lavatèro maritimo, uno planto proun raro e proutegido a si fueio que grisejon e si gràndi flour blanco que mostron un pau de rose dins soun cor. Vèn lou miés au pèd di barro roucassouso dóu bord de mar.
Lou pin d’Alep es lou mai couneigu dins l’endré. Malurousamen, s’enfioco eisa mai reprèn autant lèu, l’incèndi passa. Es quàsi soulet de pousqué douna un grand aubre dins li roco cauquiero, pauro e secarouso di calanco.
L’astragalo de Marsiho, talamen famouso e tipico de noste bord de mar emé si floureto mauvo, elo peréu fai de couissinet que resiston i ventaras e l’ajudon garda soun pau d’aigo. Li Marsihés ié dison « couissin de bello-maire » bord qu’es pleno d’espino… Risco de disparèisse encauso dóu pouverèu poulua. Deja que n’i’a gaire !
La saladello coumuno vo lavando de mar, es uno vivaço proutegido, emé de pichòti flour vióuleto qu’espiguejon. Resisto à la sau e à la secaresso d’estiéu. Pichoto que pichoto buto si racino founs dins lis asclo di roucas. Ié fau pamens pas metre lou pèd que soun pichot pege lignous es bèn fragile.
Li pousidounìo qu’es pas d’augo mai de planto marino flourisson dins l’aigo. S’espandisson plan-plan, de soulamen 1 m cade siècle, e se trobon rèn qu’en Mediterragno (planto endemico). Lis erbié de pousidounìo, acò’s li póumoun de la mar e lou recate de la bioudiversita.
L’iéli maritime vèn dins la sablo. Si gràndi flour blanco embaumon e soun touto dentelado. Es uno di planto li mai raro de la coustiero e flouris au gros de l’estiéu. Es proutegi e defènso assouludo de n’en derraba li cabosso !
E se passavian is animau ?
La magiciano dentelado, que ié dison peréu la Saga Pedo, es la mai grando di sautarello franceso. Tant pòu faire si 17 cm se ié coumtas lis anteno. Un cop poundu, sis iòu podon espera 5 an avans d’espeli…
Lou litoufilon vèn sus de foro-jit, dins li fendiho e li calancolo ventado. Aquesto augo s’empilo à flour e mesuro e formo de « trepadou à litoufilon », d’un rose vióulet que podon mesura fin qu’à 2 m.
L’aigle de Bonelli, que n’i’a plus que 32 parèu en Franço, es uno aiglo mediterranenco que mesuro entre 1,50 m e 1,70 d’envergaduro !
Lou moulòssi de Cestòni fai que 40 cm d’envergaduro mai se devino la mai grosso rato-penado d’Éuropo ! N’i’a qu’en Mediterragno e viéu dins li bàrri roucassous di calanco.
Lou grand-du d’Éuropo es l’aucèu nuechen lou mai grand dóu countinènt. Volo, agile, silencious e manco jamai si predo que l’ausisson pas veni. S’un cop canto, acò ressono dins li roucas di bàrri. Sabon qu’es aqui quand trobon li peloto di rèsto de soun manja…
Lou lesert uieta, tout discrèt, es lou mai grand d’Éuropo emé si 80 cm. Tout picata de negre, manjo d’insèite e de cop que i’a de vertebrat pichot.
Lou gabian léucoufa, lou pitre tout blanc, es un aucèu marin de nosto costo. Nòstis isclo assouston la mai grosso coulounìo de reprouducioun de Franço. Li grand empasson pèis e àutris ourganisme marin mai amon un pau tout e se fan gras sus li descargo ounte fan si freto. D’aqui sa multiplicacioun…




La girello coumuno que la femello es bruno mai que lou mascle fai soun bèu emé tout plen de coulour pòu faire 25 cm. La femello, tant, se pòu cambia lou sèisse e veni mascle, mai soulamen un cop dins sa vido. Viéu lou mai dins li pradarié de pousidounìo o proche li founs roucassous.
Lou grand-nacre, couquihage espetaclous, se pòu trouba dins lis erbié de pousidounìo. Es lou plus grand couquihage de Mediterragno emé 1,20 m de long. S’escound dintre li fueio.
La gafeto à bè croucu (puffin cendré), un albatros de Mediterragno, viéu tout l’an en mar deliéuro e torno sus terro soulamen pèr se reproudurre sus lis isclo d’Iero e de Marsiho. Cade parèu niso dins un terrié que ié torno cade an e i’educo un soulet pipiéu. Lou pichot s’envolo en óutobre e part pèr plusiour annado en mar. Tourno quand es proun fa pèr se repoudurre éu tambèn.
La taranto nuechenco (phylodactyle d’Europo) rèsto dins li fendiho dis isclo e iscloun de la costo prouvençalo. Soun territòri se limito en quàuquis endré de la Mediterragno e l’an dounc classa coume espèci proutegido au nivèu moundiau.
Lou corb o oumbrino s’es fa rare dins li calanco. Es un pèis que pòu faire 75 cm e viéu en pichòti bancado, à la sousto d’un roucas o dins uno faio ounte se pòu escoundre eisa.
L’oursin diadèmo que sis espino soun loungasso se trobo entre 15 cm e 200 m de founs dins lis entraucaduro e li fèndo di roco, de cop que i’a meme dins lis erbié de pousidounìo. Se desplaço de niue pèr cerca soun dina (tros d’espoungo, augo, etc.)
Lou courau rouge es un animau qu’en coulounìo fai d’aubre poulit, acrouca i roco di founs soumbre. 
La gourgouno jauno se rescontro parié contro li paret roucassouso entre 10 e 30 m de founs.
Lou grand dóufin vèn tout proche di costo. Es eisa de lou counèisse qu’a toujour lou riset en bouco (en realita, es li ple de soun bè). Viéu en group de femello e de pichot.
La tartugo caouano pòu mesura 1 m e faire 100 kg. Es la mai coumuno en Mediterragno mai trop destourbado a deleissa nòsti plajo despièi plusiour annado e a parti vers l’Itàli dóu sud, la Grèço e la Turquìo pèr se reproudurre tranquileto. Pamens, vèn souvènt au nostre pèr prene si repas.
Lou rourquau coumun, emé si 20 m de long es lou segound animau lou plus grand après la baleno bluio e tambèn lou mamifèr que pòu faire lou mai de brut ! Peso dins li 40 touno e lou poudèn vèire au large di calanco.
Avèn dounc un Pargue Nacionau di mai riche que coume tóuti li pargue dèu proutegi mai tambèn valourisa e èstre un óutis pedagougi pèr l’educacioun à l’envirounamen pèr tóuti li vesitaire.
En estènt talamen proche la vilo, lou partage de l’espàci e dis ativeta fuguè pas eisa mai à l’entour dóu « cor de pargue » i’a touto uno zouno proutegido que lou pargue i’ajudo d’ativeta respetuouso de l’aveni.

Marsiho pòu èstre fiero !


Peireto Berengier






*+*+*