vendredi 2 mars 2012

S.A. Peyre : REPREN TA RAUBO BLANCO... 1911




.


REPREN TA RAUBO BLANCO...

Repren ta raubo blanco e davalo dins l'orto.
Pèr li camin marrit mi pèd soun matrassa.
Li jour de vuei voulien noun me leissa passa;
Pèr l'acóurchi d'aièr ai retrouba la porto.

Lou jardin d'autre tèms, flouri de roso e d'ile
Es qu'un pantai ninoi d'enfant que sian esta,
Mai de-bado li jour an vougu m'arresta,
Li sounge m'an dubert, dins lou vèspre tranquile.

Repren ta raubo blanco e dins l'orto davalo,
Me veiras davans tu coume antan me clina;
Recouneiras alor — ai long-tèms camina —,
La roupo di vièi jour, sourno sus mis espalo.



1911




.

mardi 28 février 2012

Peireto Berengier : Marsiho e si bastido - Marseille, un terroir et ses bastides !

.




Marsiho e si bastido

« Marseille, un terroir et ses bastides ! »


Vaqui un bèl oubrage que lou devèn au travai e à la voulounta d’especialisto dóu Coumitat dóu Vièi Marsiho. Touto uno colo de travaiaire achini souto la beilié dóu presidènt Gorge Aillaud : M. J. Beaumelle, E. Carvin, R. Caty, P. Echinard, J. Pasqua, G. Reynaud, E. Richard. Cadun dins soun especialita aduguè soun sabé e soun amour di bastido e de Marsiho.

« Quel Marseillais, à la vue des nombreux vestiges bastidaires qui peuplent les franges périurbaines de notre ville, n'a pas rêvé d'y vivre un jour bourgeoisement, sinon noblement, comme ce fut le cas pendant cinq siècles pour les élites de notre cité ? »
E vo, es verai que fan pantaia nòsti bastido marsiheso, qu’acòs tout un mounde bèn particulié. Segur qu’es uno bastido, un oustau à la campagno, mai la bastido marsiheso es tout au cop l’oustau, lou pargue, l’ort famihau, li terro de raport, li colo à l’entour. Tout un doumaine e tout un biais de viéure : uno civilisacioun que, d’à cha pau, lou siècle XX nous raubè e que lis autour an vougu n’en sauva ço que restavo e n’en garda la memòri.
Vuei, li bastido que nous rèsto, soun d’escolo, de « mairies d’arrondissement », de centre amenistratiéu, d emuseon o de clinico. Quàuquis-uno encaro soun privado e gardon un semblant de vido à l’anciano, mai tóuti an perdu uno grosso partido de soun terraire, rousigado que soun estado pèr li grands inmoble mouderne. E que dire d’aquéli que soun encaro aqui, à mita aclapado, abandounado sènso ges de voulounta dis autourita pèr li sauva e que se degaion à cha jour.
L’oubrage es forço bèn ilustra e baio touto meno d’esplico sus li bastisso, li moble e lis estofo, li grasiho pèr rintra dins lou pargue emé sa lèio de bèus aubras, li jardin, lis aubre, li font e li canau d’aseigage, li cabanoun pèr lis óutis e li saloun de musico, lis jo de boulo e lis agachoun, li capello e li couloumbié e tout un mouloun de causo que fasien la vido e la joio d’aquéu mounde. Seguisson un gloussàri e uno richo bibliougrafìo.

Un oubrage saberu e pivelant que s’amerito uno plaço de proumiero dins nòsti biblioutèco.

Peireto Berengier

Es edita e vendu pèr lou :
Comité du Vieux-Marseille, 21, boulevard Longcham, 13001 Marseille
.
contact@comiteduvieuxmarseille.net
Costo 54 €, fourmat 23x31, 345 p.

dimanche 26 février 2012

Louis Hugues : La Pourtargo

.



La Pourtargo


Es au païs de la targo,
Au païs di Martegau,
Que preparon la poutargo,
Aquéu manja sèns egau.

Rousso coume l’or que nargo
En secant au vènt gregau,
La poutargo es l’iòu que cargo
Lou mujo pres dins l’eigau;

Es goustouo, apetissènto.
Manjas-la, touto crussènto;
Sentès soun baume marin;

Gratusado em’ uno anchoio,
Oli, cebo e de bouen vin,
Un groumand n’en fai sa joio.





Louis Hugues
1893

.

vendredi 24 février 2012

MARIUS JOUVEAU : L’Escolo dóu Boumbardamen - 1919

.



L’Escolo dóu Boumbardamen

L’Escolo dóu Boumbardamen, acò fuguè, dóu tèms de la guerro,
la soucieta di felibre
e di miejournau esmarra sus lou front.


Gràci à la foundacionn d’aquelo escolo, avèn pouscu faire touto la campagno, gaiard, fisançous e galoi; car i’a jamai agu tressimàci ni chaple qu’agon pouscu nous empacha de faire nòsti jouióusi felibrejado e de publica noste curious buletin:

L’Ecò dóu bousquetoun.

Lou proumié qu’aguè l’idèio d’aquéu groupamen, es un bon felibre dóu Puei-Santo- Mario: Albert Boudon-Lashermes, qu’èro sarjant-majour au 286 de ligno. Recampè, d’abord dins soun regimen, tóuti lis ome que voulien evita l’abrutimen, lou descor o la langitudo, en óucupant soun esperit, li jour de repaus; en de sano e inteligènto divertissènço. Acò, èro en Janvié de 1915 dins li trencado de Remières, e li proumié escoulan fuguèron Sabatier, Jammes, Bonnefoy, Montel, Noël e Favier, tóuti dóu Velai.
Em’ aquéli sèt sóudard de bono raço, i’avié un mouloun de pintre, de musician, de cantaire e de pouèto di païs franchimand. Mai, à-n-aquéli, Boudon aguè lèu fa de ié bouta au cor l’amour dóu prouvençau e de la Prouvènço. E, quand m’atrouvère pèr lou proumié cop au mié d’aquelo poulido coumpagno, lou 2 de Setèmbre 1915, ausiguère tóutis aquéli gènt dóu nord canta la Coupo Santo em’ un estrambord pretoucant.
Es à-n- aquelo epoco que l’escolo prenguè un biais netamen felibren...
Fau que vous digue coume taulejerian e coume faguerian brusi li cansoun, aquéu jour, dóu tèms que li bòchi mandavon sus noste vilage de pastiho Valda que garisson li raumas dóu cop.
Erian en Woëvre. Boudon abitavo Broussey. Moun regimen, lou 261, avié soun cantounamen de repaus à quatre kiloumètre d’aqui, à Raulecourt. De moun oustau escrabessa poudiéu vèire l’oustau sèns téule de Boudon.
A-n-aquel oustau sèns téule ié disien la Maison-Brulée; èro lou sèti souciau de l’Ecò dóu Bousquetoun e de l’escolo dóu boumbardamen.

Boudon m’avié escri: “ vous espère lou 2, de grand matin ”, e de grand matin, lou 2, picave à sa porto... de papié goudrouna. Es Boudon que me vèn durbi e que me presènto à si coumpan. Ma longo barbasso espanto un pau li plus jouine; mai sian tóuti coutrìo.
Coume coumenço de plòure, li coulabouraire de l’Ecò me fan amira li poulìdi gisclado que parton dóu plafound... E pièi, prene gaiardamen uno escoubo pèr ajuda mi nouvèus ami à-n-agouta sa Salo de Relacioun, que li paret n’en soun cuberto de papié pinta e d’instrumen óuriginau. Fasèn uno dinado qu’un rèi groumand se n’en liparié li det: vue plat finamen alesti pèr un couisinié qu’avié un noum astra: Epice! quatre dessert e cinq meno de vin. Vos pas agué la cantugno! La Coupo e l’Inne au Soulèu, la Tapatarello e lis Estello, Francihoun e lou Renegat, fan moula plueio, dirias..

O, aquélis èr prouvençau faguèron faire babòu au soulèu. E quand tournère à moun cantounamen, lou cèu èro alumina au pounènt... mai, pas tant que moun cor! Ah! li quatre jour qu’anère passa i trencado, après acò, me pesèron gaire! Ajassa dins un trau, qu’avién bateja La Pesouliero, me repassère li bèllis ouro de Broussey, tout lou tèms que fuguère pas de gueito. E pensas se riguère, maugrat li tron que petavon, quand lou vaguemestre m’aduguè uno cansoun franchimando que lou refrin disié:

Allo! Allo!
Vit’ des bateaux
Pour l’Echo du Boqu’teau!
On va s’y croire à Venise!
Y’aura bientôt
Des fêt’s de nuit sur l’eau
Ce sera rigolo!

Li coumpan m’avien pas óublida nimai... e me lou prouvavon ansin, en galejant sus nosto felibrejado eigouso. Se languissién de quaucarèn, èro de li revèire... E lou 10 de Setèmbre, moun capitàni, moussu Laplano, de Marsiho, m’aguènt douna la permessioun e lou mot de passo, m’alandiguère lèu-lèu vers Broussey. Fasié bèu tèms, aquesto fes.
I’avié de lauseto dins tóuti li poumié, e piéutavon. Alin, lou canoun trounavo e li mitraiero chinchinejavon... A l’Oustan Brula atrouvère Boudon que metié éu-meme la taulo. Aquéu tron de l’èr avié la man pertout! Tout èro lèst quouro arribèron li cardacho. Erian vint-un. Di cantaloup que durbiguèron la dinado i passariho que la clavèron, degun fougnè au rebalun. Canterian pièi tout lou long dóu tantost.

Canterian em’ acoumpagnamen d’ourquèstre! Astorg jougavo dóu fifre em’ un bournèu de ploumb; Smith rasclavo dóu vióuloun sus uno bouito de fèrri-blanc: e Danjou fasié tringla sa quitarro tournejado dins uno caisso de figo seco. Vous faudrié ausi canta La Coupo en cor emé l’acourdanço d’aquélis istrumen! Sous enchusclerian autant de canta la Prouvènço que de turta lou got. Lou sang me bouié, quand m’envenguère de- vèspre à Raulecourt; e pamens oublidère pas que lou mot de passo èro: Sang-fre!

De l’acamp dóu 19 sourtiguère tambèn tout requinquiha. Es un chale de s’atrouva em’uno vinteno de brave garçoun que tóuti parlon o s’assajon à parla lou prouvençau grana.
Adeja aquelo escolo èro mai qu’uno escolo: èro uno famiho. E lou capoulié Valè ri Bernard avié resoun de m’escriéure: “ Ah! que siéu urous de vous saupre eu tant bono coumpagno! ”

Pèr moumen, s’èro pas esta lou siblet di balo e lou rounfle dóu canoun, nous serian cresegu à l’Escolo Mistralenco d’Arle vo Prouvènço! de Marsiho...
Autambèn, fuguère forço estoumaga, lou 27, jour tourna mai de felibrejado, d’èstre coumanda pèr ana coupa de tanco dins lou Bos de la Rèino e de noun pousqué ana faire couneissènço, à Broussey, dóu felibre Francés Pouzol qu’éu ié venié pèr lou proumié cop. Francés Pouzol èro dins un regimen vesin di nostre, lou 252, e m’avié telefouna:
“ Se poudiéu te vèire e t’embrassa, me farié gau!
Lou 30 de setèmbre, sènso nous èstre vist, embarcavian à Toul e fasian camin vers la
Champagno ounte caufavo ferme.
Dóu tèms que lou trin nous carrejo en boufant coume un chivau que manco d’alen, vous vau dire la deviso e l’estatut de l’Escolo dóu Boumbardamen. La deviso èro naturalamen
“ Lou canoun me fai canta! ” e l’estatut, mai que simple, disié:

Article proumié: Li mèmbre de l’Escolo s’acampon, quand podon e coume podon, pèr faire un bon repachoun e pèr felibreja.
D’article segound, n’avié ges... lou proumié disié tout.

La deviso es estado pintado o gravado sus tóuti li chaminèio dis oustau qu’avèn abita,
quouro lis oustau avien de chaminèìo...
Mai lou trin s’arrèsto... e sian au Camp de Chaloun, toucant Mourmeloun lou Grand. Nous fan dreissa li tendo dins un bos que i’a adeja tres o quatre regimen. En cercant de barro bèn drecho pèr basti ma cabaneto, rescontre un jouvenome que sis iue viéu e risèire, soun regard dre e franc, m’agradon dóu cop. Me parlo: soun verbe esclar, sa lengo es puro, sis idèio soun neto. Me parlo de la Prouvènço, de Mistral e de l’obro felibrenco em’ uno justesso de jujamen que m’espanto. “ Mai, quau siés! ” ié dise. Alor, se descapelant e moustrant sa cabeladuro rousso coume l’or, em’ un gèste couquin, me respond: “ Sièu Francés Pouzol, de Vilo-novo d’Avignoun; siéu lou felibre di lesert! ”
Jamai jouvènt m’avié fa pressenti l’ome coume aquéu. “ Se Diéu nous lou gardo, me diguère, sara un di meiour mascle de Prouvènço ”.

Lou veguère souvènt, despièi, e moun sentimen chanjè pas.

Pouzol fuguè nouma cabiscòu de l’Escolo dóu Boumbardamen, quand me n’en faguèron cabiscòu d’ounour, e beilejè de man de mèstre l’Ecò dóu Bousquetoun, tout lou tèms que Boudon, blessa, passè à l’espitau en 1916... E, sabès, de beileja l’Ecò èro pas un pichot afaire, car aquéu journau se tiravo tout à la gelarèio à poulicoupia. Aquéli que n’en poudran vèire la couleicioun, pleno de vers, de conte, de retra, de païsage, de musico, saran espanta e auran uno grando veneracioun pèr aquéli qu’adoubèro acò bèn dins li trencado o dins li trau d’aubus. Escoutas coume Buridan parlo dóu Buréu de l’Ecò:

“ Es dins un trau, croto-cafourno, dins la sablo, e tout clafi de grapaud. Chasque matin, Boudon fai la casso i grapaud pèr li faire sourti. Ié tènd de piège; lis enfumo emé de vièi journau; lis aclapo dins la sablo. Mai, se reviscoulon toujour, e li retrovo, l’endeman, asseta subre sa taulo o subre soun banc, qu’an l’èr de se trufa d’én... Ah! pecaire!... n’en fau vèire, em’ aquesto guerro! ”

Aquelo croto-cafourno, la veguère lou 15 d’outobre 1915, quouro venguère darrié
Sonain après dès jour de trencado que li bòchi nous i’avien agoupiha dur, recounèisse li cauno ounte devian demoura quauque tèms en repaus. I’arribère à soulèu toumba e i’atrouvère lou regimen de Boudon à mand de parti en cigno. “ Couquin de canèu! diguère. M’oucuparai di cauno un pau plus tard! Fau d’abord que vegue aquéu brave coumpan! ”
Santo-Estello m’ispirè e me menè quàsi pèr la man, car quatecant veguère Boudon en
grando counversacioun... emé Pouzol. Parlavon de l’unificacioun di dialèite I’espliquère coume, à ma coumpagnié, de la trancha (Ardècho) la tranchado (Vaucluso), la tranchèio (Bàssis-Aup), erian tóutis arriva à dire la trencado.
E tenguerian veritablamen sesiho.
Lou 27 d’óutobre erian tourna mai sus lou trimard pèr reveni en Woëvre... Duviéu resta sèt à vue mes sèns revèire Boudon. Mai uno courrespoundènci ativo e couralo nous tenguè tout aquéu tèms estrechamen uni. Boudon m’escrivié de poulìdi letro e me mandavo de brave vers.
Pouzol, èu, restè encaro mai d’un an moun vesin de... campagno, e de Flirey venguère souvènt lou vèire à Mandro, en 1916, e charra dis afaire de l’Escolo de mai en mai flòri.
Jamai l’Ecò dóu Bousquetoun restè mai d’un mes de parèisse, e, souvènti fes, fuguè semanié.
Ié pesque aquelo letro galejarello de Pouzol:

Moun brave Boudon,

Ai uno bono novo à t’aprene. Siéu peirin! e moun fihòu es sus lou front!... Laisso-me te counta l’afaire: Anère darrieramen paga lou pres au trin regimentàri.
Badave pèr lou vilage, quand veguère uno vaco que patriouticamen dounavo un vedèu à la Franço.
Chascun sert soun païs coume pòu, e li vaco an sa màniero. Adounc, felicitère la vaco e lou prouprietàri, e, aquest, countènt coume un rèi, me faguè trinca à l’espelido dóu vedelet e me faguè... peirin! Coumprendras qu’estènt que sian en guerro, lou bateja es remanda. Lou faren coume se dèu!


Lou vedèu n’en fara li fres, e te counvide à tasta li dragèio... Aro, es de souveta que lou vedèu siegue pas trop dur! Pouzol èro pas soulamen un bon galejaire. Ero encaro un flame pouèto. Lou sabon, aquéli que l’ausiguèron dire d’obro siéuno, puro de formo, noblo de sentimen e petejanto d’estrambord, i Santo-Estello de 1916 e de 1917. Car se fasié de Santo-Estello, amount à la barbo di bòchi; de Santo-Estello que rèn ié mancavo, pas meme lou discours capoulieren.
O, Valèri Bernard ié parlavo... pèr la bouco d’un legèire afeciouna que tant d’ounour esmouvié, e ié parlavo coume eiçò:

Mi Car felibre,
Anas celebra la Santo Estello, amount, sus li raro de la mitraio e dóu fiò, mesclant lou Cant de la Coupo i rounfle dóu canoun, au petejamen di balo. Posque voste estrambord sacra faire fuge l’aurige de mort, e, talo uno esluciado souleiouso, esbléuja li capoun fèr que vous gueiron. O mi felibre! Mi car felibre! O.Jouvènço! Jouvènço! O flour dóu païs! Cantas dins l’Erouïsme, dins l’Espèro e dins la Fe! Nous-autre, eici coume pourrian-ti canta liuen de vous-autre, dins l’emoucioun, dins la t e n d resso que nous aclapon? Mai qu’un inmense envanc d’amour nous ligue tóuti en aqueste jour soulenne. Vendra pièi l’ouro radiouso de la Vitòri, ounte se plourara de joio, ounte lis àvi sourgiran de si toumbo, reviscoula pèr la joio. E sara pèr sèmpre lou triounfle de la clarta de l’armounìo, de la bèuta sus la niue, lou descounforme e lou laid; lou triounfle dóu mounde latin sus la barbarié tudesco!
De liuen, vous embrasse tóuti.

E la jouvènço, e la flour dóu païs, picavo di man a tout roumpre! Car èro noumbrouso e fougouso; e se vous ai gaire parla en jusqu’aro que de Boudon e de Pouzol, acò vau pas dire qu’à tres fasian l’Escolo S’erian simplamen lis empuraire... Mai erian perèu uno Santo Ternita d’ami.
A noste entour se poudié vèire de felibre di quatre caire dóu Miejour. Li Mantenènço de Prouvènco, de Lengadò, de Velai, de Limousin e d’Auvergno, èron representado à nòstis acamp, e, pèr pousqué douna tóuti li brinde, l’Ecò pareissié sus quaranto pajo... emai mai!
Aqui i’avié Lucian Vaïlhorgues que signavo Jousè de la Plueio, de la Roucheto que signavo Gui de la Maloutiero, Jan-Batisto Sabatier que signavo Jan dóu Vidourlo, e Eyraud d’en Va, quatre galoi bouto-en-trin que publicavon dins l’Ecò de letro cascareleto que-noun-sai.
Siéu plus estouna se sian toujour dins l’aigo! escrivié Eyraud. Li posto telelounique n’en soun l’encauso. Aquéli fada de telefounisto, emai siegon nega enjusqu’à mié-boutèu, cridon de longo: allò! allò!
I’a ges de camin de ferre au rode que sian! escrivié Jousè de la Plueio... Mai i’a un camin di Damo, qu’acò ‘s pas parié. Aqui li bòchi mandon de tuièu de pouelo que ressemblon gaire à n-aquéu que pren noste Prefèt quand s’en vai au Tiatre!
E ansin de-countùni, risènt de soun malur, qu’acò es un bon courage, e moudificant la deviso d’Aubanèu: Quau canto, soun mau encanto! d’aquéu biais: Quau ris, soun mau garis! Aqui i’avié encaro Louis Abric, Pau Vezian, Gustàvi Arsac, Pèire Calel, Louvis Fourmaud, Canssou de l’Oulivié, Fèlis Fabre, Gastoun Mony, Galice Bertrand, Marius Ponchoun, PèireChassaing, Louvis Carmagnolles, Camiho Grellet, Antòni Decouzon, Jan Serenne, Pèire Mialon, Laurènt, Cahuzac, Planchet, e d’autre, e d’autre, qu’assistavon à nòsti felibrejado, quouro avien la bono fourtuno de s’atrouva dins lou
meme seitour, ço qu’arribavo proun souvènt, doumàci Santo-Estello devié faire partido de l’Estat-Majour e devié boufa si plan au Generalissime...

Esparpaia, tout aquéu brave mounde demouravo sèmpre en relacioun, e i’avié alor de bèus acamp d’esperit e d’amo... dins l’Ecò. Vous faudrié legi, pèr bèn senti acò, lou numero counsacra au maridage de Pouzol, qu’au mes de decèmbre 1917 prenguè femo en Alès. Pas un escoulan que noun ague manda sa flour pèr mètre à la courouno ouvialo.
E tóutis aquéli flour soun fresco, acoulourido, prefumado...
Es veritablamen uno bello colo de jouvènt que s’es ansin ramblado autour dóu drapèu felibren, dóu tèms de la guerro. Es un crèis magnifique qu’a fa ansin l’aubre mistralen, dins un tèms que tout s’anequelissié. Es uno generacioun forto, cresènto e arderouso, que nous mounto darrié. E siéu segur qu’em’ li noun soulamen lou Felibrige perira pas, mai encaro qu’aura de jour preclar de glòri.
Escoutas Louis Abric, edigas- me s’emé de jouvènt qu’amonla Prouvènço emé tant de fogo e que gaubejon nosto lengo emé tant de talènt, se pòu pas agué fisanço dins l’Aveni?

Miejour! Terro sacrado ount an viscu mi rèire...
Sòu benesi mounte s’aubouro moun fougau...
Recatadou dóu Sant-Grasau
Que de ma raço empuro eternamen li crèire...
Terro d’amour, Patrìo agusto de Mirèio...
Miejour! qu’as estaca ma vido à ta belesso
E que m’as fa l’aposto asseda d’ideau
Que vòu èstre, perèu, lou Priéu de la Coumtesso...
Bèu païs qu’uno mar azurenco ribejo,
Que fouito un vènt galoi, qu’abraso un soulèu d’or,
Terro santo dis estrambord
Qu’un flume enferouna de-longo poutounejo...
Terraire enfestouli mounte la pouësìo
Sèmblo bressa d’espèr toun vièi pople latin...
Miejour ama, Miejour! di saunouso trencado
Ounte despièi tres an fasèn bàrri de car,
Vers toun soulèu, vers toun cèu clar
Lou vèspre, quant de fes a fugi ma pensado?

N’aurian agu un centenau, bon e fort coume aquèu, s’ai-las! l’Escolo dóu Boumbardamen noun avié paga soun dèime à la Mort proun largamen pèr qu’Av r i c
posque apoundre aquesto estrofo à sa pouësìo:

Miejour, pos auboura la tèsto, e dire elaire
En ié moustrant li cros ounte dormon ti fiéu:
N’es - ti pas pèr Franço, o catiéu!
Que se soun fa tua coume tant de si fraire?

Soun mort: Emilo Beaud, tua davans Tahuro, en óutobre de 1915, qu atubavo uno cigareto au cigaro dóu capourau de la Roucheto; Epice, lou flame couisinié que nous avié tant de cop regala, escrapouchina davans Verdun en abriéu de 1916; Coudeiras, au Mort; Ome, lou 8 de juillet dóu mème an; Ougèni Pradier, Anfos Souchon, en 1917;
Antòni Ladonne, Ramoun Daude, Carle Rey , d’en proumié de 1918...
L’Escolo dóu Boumbardamen a agu sege tua e quaranto-tres blessa dins si mèmbre regularimen iscri. E de decoura, n’a bèn tant agu, que sarié trop long de n’en parla. Mai publicaren un Libre d’Or qu’emé lou Libre d’Or dóu Felibrige faran la provo largo e claro que, dins aquelo longo e afrouso guerro, li prouvençau soun esta ni court ni coustié.

Se lou senatour Gervais vivié encaro, ié mandarian aquéli libre. Mai es mort... e degun
Saup mounte es soun amo. Boudon asseguro qu’es pas au Paradis. Veici coume diguè
acò dins un acamp de 1917, un pau avans que partiguèsse pèr l’Itàli, un pau avans que
nous separessian tourna mai pèr un bon bout de tèms:


“ Quand fuguè mort, moussu Gervais escalè vivamen lou camin dóu cèu, pourtant dins la man sa taiolo de senatour pèr espanta Sant-Pèire e se faire durbi li porto dóu Paradis.
Quand arribè au lindau dóu celèste sejour, la Bono Maire se fasié racounta pèr Sant- Pèire l’istori de Jarjaio que couneissié pancaro.
— Bono Maire! fuguè lou mort; siéu moussu Gervais, lou senatour, que vous vène vèire au Paradis!
— Moussu Gervais! faguè la Madono; un poulit ai!
- E Sant-Pèire cridè: “ Lèu-lèu! li Serafin, lis Ange, lis Arcange! Tout lou mounde dins
la trencado, que moussu Gervaisvau rintra!
La Bono Maire s’èro adeja envóulado, e Sant Pèire avié fa toumba davans mèste Gervais la porto anamito que sarravo lou passage en chicanno dóu caïouboutis paradisen...

Lou paure senatour, lou nas contro li barbela, fasié:
- Siéu senatour!
— Me n’en foute pas mau! ié respoundié Sant Pèire; rintraras pas eici, qu’as mau parla
dóu Miejour! Sabes pas que lou bon Diéu es dóu Miejour? Es nascu dins lou païs dis óulivié, di figo e de la vigno; e jamai es ana dins toun Nord, pièi que lou soulet vouiage qu’a fa, l’a fa en Egito! E soun paire, Sant Jousé, e sa maire, la Vierge, èron de Nazareth qu’es encaro dóu Miejour! E iéu tambèn siéu dóu Miejour!
— Emai ién, n’en siéu! cridè Sant Trefume.
— Emai nous- autre, n’en sian! cridèron li Sànti Marìo, Santo Marto, Sant Frount, Sant Savournin, Sant Jòrgi, Sant Lazàri, Sant Cesàri, Sant Guihaume, Sant Règis...
— Mai, sias tóuti dóu Miejour? faguè Gervais.
— Tóuti! trounè la voues di Benurous. E Sant Pèire diguè:
- Vai vèire, en Infèr, se lou Diable te vóu! Eu, es dóu Nord, dóumaci fai de-longo fiò
dins soun oustau!
E aqui-subre Boudon s’arrestavo...
Vesès de-rèsto quant èro bon lou mourau di felibre d’aquelo escolo. Se farié un gros libre de si galejado e de si cansoun. De cansoun, n’an fa sus tóuti lis èr couneigu. Jousè de la Plueio n’a meme fa uno “ Lou Pinard ” que se canto sus l’èr de la Coupo. Santo- Estello ié pardoune! Gui de la Maloutiero a fa l’inne que veici sur l’èr de “ Aro qu’avèn tout-acaba ”:


Garen-nous dins nòsti trau,
Que la mitraio
Partout varaio!
Mai, gara dins nòsti trau,
Nous autre s’en fouten pas man!
Aquéli bòchi
Que soun tant pròchi
Nous mandon marmito e petard.
Nous geinon gaire!
I’a rèn à faire;
E nous tenèn toujour gaiard!
Garen-nous dins nòsti trau...
Quand l’aubus pico,
Fai de musico
L’Escolo dóu Boumbardamen.
A l’umour folo.
Es uno Escolo
Que fai de brut jouiousamen!
Garen-nous dins nòsti trau...
Toujour s’ié canto
Cansoun galanto...
Sian pas bon pèr se lamenta.
Lis esfraiaire
Auran bèu faire,
Nous leissaren pas desmounta!
Garen-nous dins nòsti trau,
Que la mitraio
Sèmpre varaio...

S e g u r, l’on èro pas mau dins aquéli famous trau... à coundicioun d’agué la coudeno
duro. D’ùni, adeja malautoun, i’an pres de perimounié, e soun mort à l’espitau coume
lou bèu pouèto Aleissandre Peyron... E pièi, quand l’ordre venié d’arresta o de cousseja lou bòchi, n’en falié bèn sourti d’aquéli cauno fangouso pèr ana sus lon trescamps! Alor, “ la mitraio que sèmpre varaio ” que lon se n’en foutèsse pas mau o noun, fasié soun obro... E toumbèron, nafra pèr lis aubus, o li balo de mitraiero, lou velaien Jòrgi de Mourgo qu’a la Santo-Estello de 1914 s’èro moustra tant afouga; lou mountelen Eliséu Gonnet, qu’avié counsacra un tros de sa jouinesso à-n-un grand travai sus Saboly; Ludòvi Tavan, l’enfant dóu Primadié qu’adeja èro digne de soun paire Anfos; Jan Bonnet, e d’autre... Alan Charrasse, lou fiéu dóu majourau, éu fuguè fa presounié: èro un de nòsti fidèus escoulan, e d’Alemagno meme coulabourè à l’Ecò...
La mar bresso l’eterne soun de Rougié Brunel, lou nebout d’Arnavielle, que fuguè
tourpiha en se rendènt à Salounico...
En 1918, la Mort-peleto nous avié un pau espargna, e cresian bèn de sourti tóutis escàpi, li qu’erian encaro vivènt dous mes avans l’armistice. Em’acò, vaqui que lou 28 de setèmbre avèn agu à ploura noste plus negre dòu. Aquéu jour, en mème tèms qu’Ougèni Jammes, un di foundatour de l’Escolo, e que Pèire Cogneras, baile de l’Ecò despièi Mai 1918, Francés Pouzol es esta tuia davans Somme-Py, au rode meme qu’avian pres la trencado ensèn en Outobre 1915..
Pode pas vous dire lou cop que nous fuguè en tóuti..N’en ravassejère longtèms, la niue; e aquéli vers me venien de countùnio en memòri qu’aviéu escri en 1916:

E, se sourtèn dóu chaple aurouge,
Es entendu que vitamen
Nous acamparen ùni douge
D’aquéli qu’an lou fege rouge,
Pèr parla di boumbardamen
Que fasien rire nosto troupo...
E Pouzol cantara la Coupo!

Ai ploura aquéu car ami, aquéu sant felibre, e n’ai agu crento, pièi; car, co que fan faire, quouro un ome ansin toumbo, es de jura sus soun cros de jamai trahi la Causo qu’èro la siéuno, e qu’es la nostro, e de se metre à l’obro quatecant pèr l’enaussa.
Aquéli meme qu’an pas couneigu Pouzol auran pèr éu uno grando veneracioun, s’un cop sis ami auran liga la bello garbo de si pouësìo.
Un felibre mort pas, disié Pouzol éu-meme, quand a dubert soun amo francamen e que l’a facho raionna dins si vers. As resoun, as resoun, Pouzol:

S’avèn sachu canta, nòsti cant enchusclaire
Bresiharan chanu, emai que fuguen mort;
E nosto amo, sourtènt dóu cros ounte fau jaire,
Enaurara li cor!
Lou Felibre mort pas! Soun cors pòu èstre en terro;
Soun amo revouluno au pitre di jouvènt
E se trovo enliassado au mié de sis espèro
Que soun triounfle vèn!
Lou Felibre mort pas! lou Felibre es lou Verbe,
E lou Verbe lusis sèns jamai s’amoussa;
Eu pòu penequeja, mai se dreisso, superbe,
Quouro fau se dreissa!

Lou verbe de Pouzol s’es dreissa bèn souvènt davans nautre, dins li darrié jour de la
guerro. L’avèn senti flameja bèn souvènt dins nòsti cor, e avèn toujour senti batre entre li rego di darrié numerò de l’Ecò dóu Bousquetoun... L’Ecò a fini de parèisse. Boudon es tourna au Puei. Mai, dóu Puei, un journau countuniara l’obro tant bèn engivanado: es la Crounico de Sant-Maiòu. E l’Escolo dóu Boumbardamen viéura, tant qu’un felibre
sóudard sara en vido!
Sarié tant daumage qu’aquelo Escolo nascudo dins lou sagan de la guerro e devengudo tant vigourouso, maugrat de gràndi perdo, noun visquèsse dins la calanco de la Pas! Aro que lou rounfle di canoun nous fouito plus lis auriho, i’a d’obro pèr li Pelous de Prouvènco que volon garda dóu Miejour li nèsci que n’en mespreson la lengo, lis us e li gènt. An de boumbarda sènso boumbo, mai à cop d’esperit e de bon sens, pèr la grandour de noste terraire. An de faire respeta li dre e li liberta de la Prouvènço, coume an fa di trencado li mai aubusado. An de crea lou partit prouvençau que lis ome de tóuti li partit n’en poudran estre sènso renega sis aspiracioun especialo. O, l’Escolo dóu Boumbardannen, après agué countribuï à mètre la Franço à l’abri di Barbare e à l’ounour dóu mounde, a de travaia de cors e d’amo emé l’ajudo de tóuti li bon miejournau, pèr faire la Prouvènco plus auto e plus bello souto soun soulèu!


29 de Mars 1919
.
MARIUS JOUVEAU

.

mercredi 22 février 2012

P Bérengier : La cansoun de Magali

.


La cansoun de Magali

« La cansoun de Magali, au sourgènt dóu triounfle de Mirèio »


Vaqui lou titre coumplèt d’uno di darriéri publicacioun dóu Felibrige. L’autour, Rousselino Martano, avié fa uno charradisso à l’Escolo de la Targo que la presentè pièi i Jo flourau setenàri de 2011, e pas de bado… Acò douno uno publicacioun requisto* que ié trouban tout ço que sabian, tout ço que sabian pas emai mai !

D’efèt, Rousselino Martano, que se foundo sus de lòngui recerco saberudo, nous dis tout de l’espelido de « Mirèio » bonodi lou rescontre Mistral/Dumas/Lamartino espressamen liga à la cansoun de Magali. Nous dis peréu tout dóu tèmo di trasfourmacioun, tèmo tradiciounau e internaciounau.

La segoundo mita dóu caièr, ié caupon li tèste de tóuti li versioun de Magali e di cansoun que ié soun ligado dins lou tèmo di trasfourmacioun, caduno emé la musico. Un travai saberu e interessant pèr tóuti : cantaire, musician o sìmplis amatour.

La cansoun de Magali, au sourgènt dóu triounfle de Mirèio : fourmat A4 (40 pajo).
A coumanda au Felibrige: Oustau de Prouvènço, Parc Jourdan, Av. Jules Ferry, 13100 Aix-en-Provence.

lundi 20 février 2012

Pau Amargier : Vitour Gelu revisita

.



Vitour Gelu revisita


Lou regreta Lucian Gaillard dounavo, en óutobre de 1986, à la revisto « Marseille » (n°145) un article remarcable, ilustra de proumiero e counsacra i cansoun de Vitour Gelu, tèmo tourna représ, vint an plus tard, pèr lou proufessour Reinié Merle, dins uno charradisso que marquè, au Coumitat dóu Vièi Marsiho, lou 16 de janvié de 2007.

Es dins la rego d’aquéli dous tèste primadié que dono Miquelo Delaage e la majouralo Peireto Berengier, venon de pourgi au publi, is edicioun dóu Coumitat dóu Vièi Marsiho, en óutobre de 2011, dous caièr que presènton « Victor Gelu, l’homme révélé par les textes ».

Aquest ome, lou fau dire tout d’uno, es pas à priòri di mai simpati. D’aiours, l’afourtis éu-meme dins si « Notes biographiques » publicado pèr Pèire Guiral, Lucian Gaillard e Jòrgi Reboul encò de Plon en 1971:

« Je n’ai jamais su être gentil dans ma vie. » (p. 31). Aiours, se descounsolo de soun « humeur désespérante, de sauvagerie » (p. 98) e de soun « manque absolu de sociabilité. » (p. 72).

Lou voulèn bèn crèire mai, dins tout, Vitour Gelu gagno d’èstre couneigu.

E lis autour di dous caièr nous counvidon à justamen lou miés counèisse, éli, qu’après uno seguido biougrafico, baion lou tèste di cansoun tant en francés qu’en marsihés (emé reviraduro en francés), en se foundant sus lis edicioun d’óurigino. Aqui, lou couleiciounàri e biblioufile, Glaude Lanet, rintro dins la danso pèr adurre soun ajudo preciouso.

Ero necite de revisita l’obro de noste coumpatrioto marsihés, que si tèste prousoudi demandon, vuei, d’èstre esplica e coumenta. Encaro que li « Mémoires » (Noto biougrafico) redegido en francés, dins uno lengo sabourouso e drudo, siegon resta d’un legi eisa e requist. Mai escabissous soun li tèste satiri, emé sis alusioun noumbrouso que n’en fau retrouba lou sèns, bonodi lis esclargimen, pourgi pèr dono M. Delaage e la majouralo P. Berengier. Ié devèn èstre recouneissènt pèr lou travai coumpli coume lou remarco lou prefacié Reinié Merle, en quau revenié de dire tout lou bèn que devèn pensa de pariero iniciativo.


Pau Amargier

*+*+*+*

« Victor Gelu, l’homme révélé par les textes » Caièr n°104 e 105, 83 e 69 p., au pres de 15 éurò li dous).
Coumitat dóu Vièi Marsiho, 21 bd. Longchamp, 13001 Marseille.
contact@comiteduvieuxmarseille.net

.

samedi 18 février 2012

Dante Alighieri : L'inferno canto 33 - l'infern C A N T XXXIII en Prouvènçau

.



Il y a 3 ans, début
ait l'aventure Marsyas2... Nous ferons tout pour qu'elle continue à vous satifaire !!! Nous continuons par ce par quoi nous avons débute : Dante Alighieri, mais en provençal, traduction de Jean Roche !!!!


*+*+*+*






trad. Jan Roche



C A N T XXXIII


Ciéucle nouven. Segound bancau: Antenora. Rescontre d’Ugolino.
Ciéucle nouven.
Tresen bancau: Tolomeo. Autri traite dins la glaço.


1 Sa bouco, l’aubourè sus sa mangiho fèro, aquéu pecadou, l’aguènt eissugado i péu de la tèsto que, pèr darrié, l’avié gastado.

4 Pièi coumencè: “Vos que reviéude la doulour sènso espèr que me quicho lou cor rèn que de ié pensa, avans que n’en parle ?

7 “Mai se mi paraulo podon èstre la semenço d’ounte greiara l’infamio pèr lou traite que rousigue, alor me veiras parla e ploura tout ensèn.

10 “Sabe pas quau siés; ni-mai de queto maniero si és vengu eiçavau; mai de-segur me sèmbles flourentin, quand t’ause.

13 “Dèves saupre que fuguère lou Comte Ugolino, e qu’aqueste es l’Archeresque Ruggieri; aro te vau dire perqué siéu tau vesin pèr éu.

16 “Es pas mestié de ramenta que, pèr l’efèt de si criminàlis idèio m’estènt fisa d’éu fuguère pres e pièi me faguè mouri; pamens, ço que pos pas agué ausi counta - v a l è n t-à-dire coume ma mort fuguè crudèlo - l’ausiras, e saupras se soun óufènso es grèvo.

22 “Dins la tourre qu’en causo de iéu prenguè lou noum de ’tourre de la fam’, e ounte fau que d’autre encaro fugon embarra, un fenestroun m’avié deja moustra, pèr soun uberturo, mai d’uno luno jouvo quouro faguère lou marrit sounge que m’estrassè lou vèu de l’aveni.

28 “Aqueste (1) pareissié à mi regard coume mèstre e segnour, cassant loup e loubet sus la mountagno qu’empacho li Pisan de vèire Lucca.

31 “Davans éu, avié manda Gualandi, Sismondi e Lanfranchi emé de chino maigro, afeciounado e bèn dreissado.

34 “ Avans long courre, loup e loubet me semblèron las, e cresiéu de vèire li cro pounchu di chino ié fèndre si las.

37 “Quand me destressounère, avans jour, entendeguère mi felen (2) qu’èron emé iéu que, dourmènt, plouravon e pièi demandavon de pan.

40 “Siés bèn crudèu, se deja noun te doulouires en pensant à ço que moun cor, dins sa pressentido, s’anounciavo; e se ploures pancaro, alor de que ploures, de coustumo ?

43 “Deja èron desviha, e s’avançavo l’ouro qu’à l’acoustumado lou vièure nous èro adu; mai, en se remembrant dóu sounge, cadun doutavo que l’aduguèsson; e iéu ausiguère clavela la porto de dessouto l’ourriblo tourre; en causo de que li regardère dins lis uei sènso muta.

49 “Plourave pas, talamen dins iéu m’empeirère; éli plouravon; e moun pichot Ansèume me diguè: “Me regardes bèn, paire, de qu’as ?”

52 “Amor d’acò plourère pas, ni respoundeguère tout aquéu jour e touto la niuechado, fin-que lou soulèu se levèsse tourna-mai sus lou mounde.

55 “Tre qu’un pau de lus aguè intra dins la crudèlo presoun e que pousquère devista, sus li quatre caro de mis enfant, lis èr qu’aviéu iéu-meme, me mourdeguère li dos man, de la doulour que n’aguère; éli, se cresènt que fasiéu acò pèr lou besoun de manja, t o u t-d'uno s’aubourèron e diguèron “Paire, soufririan forço mens se nous manjaves; nautre; nous vestiguères d’aquéli pàuri car, aro tourno-lèi prendre”.

64 “M’apasimète alor pèr pas crèisse sa tristesso; aquest jour e lou jour d’après, fuguerian tóuti mut; aï! terro crudèlo, que noun te durbiguères ?

67 “Quand fuguerian arriba au jour quatren, Gaddo à mi pèd toumbè de soun long en disènt: “Paire, que noun m’ajudes”?

70 “E aqui mouriguè; e, coume aro me veses, veguère toumba li tres autre un à cha un entre lou cinquen jour e lou sieisen; amor de que, deja avugle, me rebalère de chaspoun de l’un à l’autre e, mort, dous jour encaro li cridère; pièi, mai que la doulour pousquè la fam.” (3)

76 Quand aguè di, emé d’uei guèche, tourna-mai emé li dènt prenènt lou cran miserable, lou rousiguè coume un chin di fòrti maisso.

79 Aï ! Piso, vitupèri di pople que vivon au bèu païs ounte lou “si” ressono, d’abord que pèr te castiga ti vesin soun tardié, pousquèsson se mòure lis isclo de Capraia e de Gorgona e, sus la bouco d’Arno faire restanco is aigo, de modo que, dins ti bàrri, lou flume nègue fin-qu’au darrier ome.

85 Dóumaci, se lou Comte Ugolino lou mounde lou tenien pèr traite à toun respèt, dins l’afaire dóu Castèu, deviés pas, tu, à sis enfant faire soufri tau martire.

88 Nouvello Tebo, te dirai, Uguiccione e Brigata, e li dous autre, que lou cant, aqui subre dis si noum, sa jouinesso li fasié innoucènt.

91 Anerian mai liuen, eila ounte lou gèu, de sa rudo estrencho agaloupo uno autro meno de gènt, noun pas virado vers lou sòu, mai couchado d’esquino.

94 Si plour, d’esperéli, lis empachon de ploura; e sa doulour, que reboumbo sus lou curbecèu de sis uei, se viro en dedins d’éli e fai crèisse soun angouisso; dóumaci li proumiéri lagremo se prenon pèr lou gèu e, coume uno uiero de cristau, emplisson tout lou trau de l’uei, souto li ciho.

100 E mau-grat que ma caro, rendudo calouso pèr la fre, fuguèsse ladro en plen, deja me semblavo que sentiéu un pau de vènt; ço que me faguè dire: “Mèstre, aquel aire, quau es que lou mòu ? Eiçavau, tout boufa d’auro es pas mort ?”

106 Em’ acò me venguès “Dins gaire, saras arriba ounte toun uei te dounara la responso en vesènt l’encauso d’aquéu boufe que rèn d’en aut.”

109 E un di tristi dana que soun dins la frejo crousto me cridè: “O, amo bèn tant crudèlo que vous an douna la darriero plaço dins lou darrié ciéucle, levas-me dis uei lou dur bendèu; que posque descarga un pau moun cor de la doulour que n’es gounfle, avans que mi plour tourna-mai se jalon.”

115 En seguido de que ié venguère: “Se vos que t’ajude, digo-me quau siés; e se pièi te
tire pas d’empacho, que vague, iéu, au founs de la glaço.” (4)

118 Adounc respoundeguè: “Siéu fraire Alberic; siéu aquéu di fru dóu jardin dóu mau, que soun arribado sus taulo fuguè lou signau dóu crime (5); e aro, en escàmbi di tràiti figo que baière, siéu a qui qu’acampe de dàti.”

121 - “Oh!” ié diguère, “d’aquesto ouro siés deja mort ?” Eu me venguè “Coume se porto moun cors dins lou mounde d’aut, n’en sabe rèn.

124 “Es un privilège d’aquesto partido dóu nouven ciéucle qu’es noumado To l o m e a , que proun fes l’amo ié toumbo avans que li det d’Atropos agon coupa lou fiéu.

127 “E pèr que mai voulountié me lèves li lagremo vitrificado, vole que saches que, pas-pulèu l’amo a trahi - coume faguère iéu - soun cors i’es leva pèr un demòni que lou gouverno tout lou tèms qu’es en vido.

133 “L’amo degoulo dins aquest pous; e belèu eilamoundaut se vèi encaro lou cadabre de l’oumbro que passo soun ivèr eterne à mis esquino.

136 “Lou dèves saupre, tu, se tout-bèu-just arrives eiçavau; ié dison Branca d’Oria, e i’a quàuquis annado que fuguè embarra coume es.”

139 - “Crese,” ié diguère, “que m’enganes; dóumaci Branca d’Oria es pancaro mort, e manjo, e béu, e cargo de vèsti.”

142 - “Dins lou valat di Malisarpo”, diguè, “eilamoundaut ounte boulis la pego rapegouso, i’èro pancaro arriba Miquèu Zanche que Branca d’Oria leissè un demòni à sa plaço, dins soun cors; e faguè parié un siéu parènt qu’avié coumpli em’éu Ia trahisoun.

148 “Mai aro, aloungo ta man de moun coustat, e duerbe- me lis uei.” E iéu, ié li durbiguère pas; e fuguè courtesié de ié faire, à-n-éu, aquelo marrido maniero.

151 A! Genouvés, gènt escartado di bòni coustumo, gènt en plen gastsdo, perqué sias pas leva dóu mounde, d’abord qu’emé l’amo la mai negro de Roumagno n’ai trouba un, di vostre, talamen degaia que, pèr si malafacho, soun amo se bagno deja dins Cocito dóu tèms qu’adaut, sus terro, soun cors sèmblo encaro viéure.




*+*+*+*+*

(1) Aqueste: En sounge, lou que rousigue: Ruggieri.
(2) Mi felen: Dante escriéu: “i miei figliuoli”; faudrié revira pèr: “mis enfant”. Or, l’avié em’éu si dous fiéu: Gaddo e Uguiccione, e si dous felen - demié li quau soun pichot Ansèume - fiéu de soun einat. Sèmblo mai proubable que fuguèsse li felen que plourèsson e demandèsson de pan.
(3) Pousquè la fam: La tradicioun poupulàri esplico ansin aquéli paraulo: la doulour, davans mis enfant mort, fuguè di grando; pamens la fam fuguè mai forto qu’elo e mangère si car. L’interpretacioun classico es aquesto: Es pas de la doulour - e m a i fuguèsse crudèlo - que mouriguère, fuguè de la fam.
(4) Au founs de la glaço: Au poun lou nai bas de l’lnfèr. Li paraulo: “Que vague au founs...” soun dicho pèr escàfi. L’anara, au founsi mai i’anara pas dana. Ansin ié pòu faire aquelo “marrido maniero” que fuguè courtesié” pèr un dana de sa meno, tout en tenènt lou pache e sènso rèn risca.
(5) Signau dóu crime: Alberic vouguè falre la pas emé sis enemi e, pèr acò, li counvidè au sléu. A la fin dóu repas, coumandè à z’auto voues i serviciau d’adurre li fru sus taulo. Èro acò lou signau counvengu: lis oste fuguèron agarri e escoutela.



.