dimanche 18 juillet 2010

Alan Broc : Considérations autour de Teoudor Aubanel & Charles d’ORLEANS (1394-1465)

.



Dinc uno charrado internet en pichou coumitat, avio dït un cop inoucentomen que troubabi la lengo franceso prou laido e plô fado.

Acò avio aciptat Jean Laffitte que semblo milita mai pel francés que pel gascou. Faguè també l'errour de creire qu'hou dizioi per ideoulougìo, quand fazioi pas qu'uno apreciaciou estetico : "de gustibus non disputatur" coumo vézi escrit pertout, amai se pensi que i o uno errour de declinasou.

Mas lou francés del sègle XIV-XV m'encanto ammé sas ditoungos AU e sei nasalisacious coumo en bretou. Per esemple "le front" se prounoùncio / lë frô -n/ cò's dïre ammé la nasalisaciou coumo uèi, mai la counsouno.

I o també lou OI que se prounoùncio WE.

L'astre, qu'es lou noum que Diéu se douno quand trabalho anounimomen, l'astre fai que mi dous pouetos francés preferats sou justomen d'aquelo epoco, Villon e Charles d'Orléans.

Quand avio dez ons, i o dous pouemos que m'impressiounèrou terriblomen e que me beilèrou lou goust di pouetos.


0+0+0+0+0+0+0


Un èro d'Aubanèl, lou torni bouta, cò's un sounet. Es dounc plô court:




AVANS LA NIUE

La trenco sus lou còu l'ome arribo au lindau,
la femo, dóu jardin torno em' un plen
E li bèsti à la font van béure e li chatouno
Querre d'aigo un bro clin subre l'anco redouno

La pinedo, à l'errour, sèmblo un negre vantau,
(à l'errour = al galabru)
Un grand fiò rouginèu fai trelusi l'oustau;
Dourmihous, lis enfant soupon d'uno poutouno,
Vers la jasso à moulouns lou troupèu s'acantouno.

Crits di pastre afouga, japa di chin courriòus,
Dindin d'esquerlo au còu dis aret embanaire,
Bèlamen sènso fin dis agnèu e di maire.

Lou Bouié Celestiau dins lou cèu joung si biòu,
Di dos mans, Diéu amount, d'estello ei samenaire,
Alor, ébri d'amour, canton li roussignòu.


Teoudor Aubanel





0+0+0+0+0+0+0





Lou segound dizio cò:

"En agachant vers lou païs de Franço,
Un jour fouguè, à Dovres sus la mar,
Me souvenguè de la dóuço fizanço
Qu'avio souvent al dït païs troubat,
E coumencèi de cor à souspira
Per lou grond be que de sigur m'o fat
De veire Franço que moun cor dèu eima.




En regardant vers le païs de France

(Demourè presounier 25 ons en Anglo-Terro)

En regardant vers le païs de France,
Un jour m'avint, a Dovre sur la mer,
Qu'il me souvint de la doulce plaisance
Que souloye oudit pays trouver ;
Si commençay de cueur a souspirer,
Combien certes que grant bien me faisoit
De voir France que mon cueur amer doit.

Je m'avisay que c'estoit non savance
De telz souspirs dedens mon cueur garder,
Veu que je voy que la voye commence
De bonne paix, qui tous biens peut donner ;
Pour ce, tournay en confort mon penser.
ais non pourtant mon cueur ne se lassoit
De voir France que mon cueur amer doit.

Alors chargay en la nef d'Esperance
Tous mes souhaitz, en leur priant d'aler
Oultre la mer, sans faire demourance,
Et a France de me recommander.
Or nous doint Dieu bonne paix sans tarder !
Adonc auray loisir, mais qu'ainsi soit,
De voir France que mon cueur amer doit.



ENVOI

Paix est tresor qu'on ne peut trop loer.
Je hé guerre, point ne la doy prisier ;
Destourbé m'a longtemps, soit tort ou droit,
De voir France que mon cueur amer doit.


.

vendredi 16 juillet 2010

Edwin P. Hicks : Dr Zinnkopf's Devilish Device - 1967

.


Una nouvèlo pel plazi de legi en lengo nostro durant lei vacanços (Alan Broc):


0+0+0+0+0+0+0


L’embaisso diaboulico del douctour Zinnkopf



per Edwin P. Hicks


- Vous sèt ja damandat ço que se passario se, tout en un cop, toùti li mericles di cieutadans d'un païs fouguèssou poulverisats ? ço damandè lou comandant Endicott à Larry Congour, agent del FBI.
- Nou, moun comandant, jamai. Mas devi admetre que l’idèio es interessanto.
Lou coumandant Roger Endicott avio dien li sieissanto. Èro estat plô mai prim e plô mai irous à la grondo epoco del FBI quand èro un simple agent que perseguissio inlassablomen li gros bounets de la màfia. D’uèi, èro setat darié un burèu ounde se vezio pas qu’uno fueio de papier am’ un messatge codat. Passè quauques cops la mô dien sis espessos coimos grisos.

Aquel biais de se passa la mô pes piaus, Congour lou couneissio plô : acò voulio dïre que lou coumandant avio una missiou impourtanto à li fiza.

- Cado annado se vend peraqui sieissanto miliouns de parelhs de mericles is Estats Units, e noutat plô que gaire de gents croumpou un parelh niòu cado annado. Vos sèt damandat quont i o de paro-brisos dien lou païs – paro-brisos de veituros, de camiouns, de jeeps e d’aviouns ?
Sèns doublida toutos lei finèstros, lei mostros, lis ampoulo eletricos, e puèi toutos lei boutilhos de veire pel Coca-Cola, la bièro e lis alcols, lei lentihos dis aparelhs-fotò, dei cameras, di microuscòpis e di telescòpis, las prouvetos, cournudos e àutri countenents de veire. Vous hou dïzi, Larry, l’importanço del veire deïn nousto civilisaciou es impressiounanto. E vous èi pas parlat di veires ourdinàris, veires pel vï ou l’aigo, plats de veire - ni tampauc de la vièlho pourcelano de noustos grand-maires.
- Acò’i vertat. Acò fai forso, mas i avio pas jamai pensat.
- Quau dirigis l’armado ? ço-damandè Endicott tout en un cop.
- Li sergents, ço-respoundè Congour sèns sousca. Ero estat souto-lioc-tenent durant la Segoundo Guerro Moundialo e èro pas per doublida.
- Badinat ! ço-lancè Endicott. Acò sou lis ouficiers superiours, d’omes di timples que grisounou - vous acordi que quauques uns de voùsti sergents sou pas jiouves tampauc. Mas acò’s un fait que la majepart dis ouficiers superiours, e di generaus, portou de mericles.
- Acò’i vertat, i avio pas pensat.
- E be, i pensarés desenant. À prepaus, pourtat de mericles, nou ?
- Sonque per legi li caractèris pichous, ço-dïguè Congour. «Ounde lou vièlh cranc vòu arriba ? Me faire faire un check-up ? »

Larry avio quaranto cinq ons, e i avio belcop d’omes plô mai vièlhs que guel al FBI e
toujour en activitat. D’ùnsi se faziou tenchura lou piau, la maje-part faziou un regim ou veniou de n’en faire un ; toùti s’afanàbou de garda la lìnio e la formo. Un agent del FBI maridat, e ammé d’efonts en atge escoulàri, se poudio pas permetre de prendre de se faire vièlh.

- Me sèi infourmat soubre voùstis estùdis, ço-dïguè Endicott. Erat versat dien lei sciéncios – la chimico, la fisico, lei matematicos - perqué vous sèt lançat dien lou drèit ?

- Èi toujour eimat lei sciéncios, mas just après avedre descroucat moun diplomo, partiguèri à la guerro. E quand tournèri, aguèri l’impressiou qu’un jouve scientifique avio pas grond avenidour. I o bèl brieu d’acò. E puèi la rechirco me fazio pas barbela. Voulio alena mai, veire de païs, boulega. Es alèro qu’augiguèri parla del FBI, e que chalio de couneissenço de drèit per i dïntra. Seguèri dounc de cors intensieus, passèri lis examens de drèit. Puèi pausèri ma candidaturo al FBI, e m’aun pres.

Lou comandant Endicott capejè.

- Erat bou en sciéncios, un di milhours estudiants de vousto proumouciou - felicitacious de la jurado e tout lou rambalh - e avet tout esccampat per èsse arquier !

Aquel gros ours bourrut e roundinaire d’Endicott fazio lou refastinhous, mas Congour sabio plô qu’èro pulèu countent.

- Vous remembrat, ço-reprenguè lou coumandant, quaucos annados fai,
- almen detz - aquelo tièiro de paro-brisos que s’espetèrou din l’Oèst, vers l’Ouregoun e l’estat de Washintoun.
- A-be, moun coumandant, acò me remembro chicom.
- Avèn lèu oufegat l’afaire. Durant un temp museleran lou douctour Albèrt Zinnkopf, puèi lou gouvernoment li faguè bastï un labouratòri e l’i gardè à l’abric dis indiscrets. Avet augit parla del douctour Zinnkopf, Larry ?
- Nou, moun coumandant, pensi pas.
- Acò’s un dis Einsteins dis Estats Unïts - un engèni silencious, un di mai gronds fisicians de uèi. Es bessai quitomen en avanço soubre nousto epoco. Vous vau beila un doussier soubre guel e soubre sis esperiensos. Legissat-lou, penetrat-vous n’en e tournat-lou me. Lou douctour Zinnkopf o lou cirvèl d’un Marcòni ou d’un Edison. S'interesso i rais laser, al lum negre, is oundos sounoros e à la fissiou de l’atomo. Es tant en avanço que lis àutri sabents aun de mau à lou segre... mas per la vïdo vidanto, acò’s lou countràri : sario be incapable de planta un clavèl dïnc un troç de fusto. Acò’s un engèni, e cò’i vitau de proutegi sas descoubèrtos.

Congour gemeguè interiouromen. Anàbou li faire jouga lou gourilho per un vièlh fadorle.
- E ounde se trobo lou proufessour Besounho ? ço-damandè sèns estrambord.

Endicott souriguè larjomen.

- Anen, anen, faguessiat pas aquelo mino ! Un jour sarés darié aquel burèu, e laidounc sabrés ço qu’es de poudé pas boulega. Lou douctor Zinnkopf - Douctour Albèrt Mendelssohn Zinnkopf, acò’i soun noum entier. Quand soun esperit es à de miliouns d’annados lutz, pouiriat be brama : « Albèrt ! Oh, Albèrt ! » touto una journado, s’en mainario soulomen pas. Nouste char proufessour ve d’èsse establit dïnc un labouratòri tout niòu à miech-chamï entremié Winslow e Devil’s Den - acò vous dïs chicom ?

Congour faguè nou de la tèsto e oufeguè un souspir.
- Anen, acò’i pas tant penible. I coustrusou un un reactour atoumique
– cinquanto miliouns de dollars - sièi coumpanhios d’electricitat dis estats del Middle West e lou gouvèr federau i fai soun darrier prougit.

Belcop de sabents de touti primièro bourro vaun trabalha alai quand tout sarò prèst ; mas pel moument i o pas que lou douctour Zinnkòpf. À prepaus, Devil’s Den es un pargue naciounau e soun noum ve d’uno baumo. Lou douctour Zinnkopf i trabalho ammé cinq ou sièi assistents. Aprèsto soun « poulverisatour ».

Congour siblè.
- Qué cranhet ? qu’ensaje de l’utilisa ? que fajo d’asenados ?
- Nous o pas esperats per acò faire, ço-dïguè Endicott. Tout acò es top-secret. Me permeti de vous remembra que sèt souto juromen, Larry. Vaqui ço que me dïguèrou l'aut’ ièr à Washintoun. O esperimentat soun jouguet soubre uno isclo del Pacific sud, acò fai un mes. I avio de sigur, coumo cado cop qu’esperimentan chicom, dous tartaniers que se teniou al relarg e qu’avion pas counvidats. Quand amouderan l’aparelh, toùti lis esturments de veire di tartaniers fouguèrou poulverisats coumo se lis aviou picats amm un martèl. Parier soubre nouste batèu. Del cop navigueran à vïsto. Tres de noùstis avious de recouneissenço toumbèrou coumo de ploumbs dien l’oucean. Acò’i pas que gràcio à la bouno vïsto de noùsti jouves ensenhos, que prenguèrou d’amiros, tracèrou nousto courso, e qu’espepiguèrou li degalhs patïts per l’equipomen de bord, que lou batèu pouguè acousta. À Washintoun, m’aun dït que lou capitàni e toùti lis ouficiers superiours, sèns doublida li membres del Coungrès presents à bord, aviou vielhit de dez ons tout en un cop. Un cop desembarcats, poutounèrou lou trepadour de tant qu’èrou countents d’èsse tournats. Coumo li tartaniers se sou tïrats de l’empego, l’istòrio zo dïs pas.
- E be !
- Lou gouvèr s’es destrigat de manda lou douctour Zinnkopf dien lou jinte labouratòri tout niòu que veniou de faire à Devil’s Den, e auriobe enterrat l’aparelh al trefound de la baumo, mas sabiou be que certonos pouténcios, agaro infourmados, lou pouiriou desenterra. Per eficace e pouderous qu’es estat l’ensach, lou douctour Zinnkopf èro
toujour pas satisfat. Alèro, maugrat qu’ajou pres lou « detounatour », guel averigo, ensàgio dien soun labouratòri. En soumo, s’amuso plô ammé soun gadget.
- Supausi que l’afaire es mai clar quand se sap lis en-de-souto.
- Desoulat, Larry, mas podi pas tout vous dïre. Almen, pas abouro.
Vau mai que sapiat pas tout.
- Vo plô, mas me poudet dïre almen coumo founcciouno soun esplecho ?
- Podi pas que vous’n beila lou princìpi. Sabet qu’uno noto agudo pot coupa un veire de cristau. Sabet també que quand on utiliso d’estiflèus à ultrassous, pei côs per esemple, acò meno pas de brut, e pamen li côs augissou. L’aparelh de Zinnkopf marcho am aquel princìpi. Proudus un soun pouderous, devastatour, tant agut que
l’aurilho umono pot pas l’augi. E acò vous poulveriso lentilhos, boutilhos de bièro, paro-brisos, tout ço qu’es en veire, dïnc un rai determinat.
- Quone rai ?
- Me l’aun pas inquèro dït - tant i o, acò’i pas nouste afaire, ni de
ieu, ni de vous.
- Va plô, alèro vau alai e fau sentinèlo nueit e jiour davant lou
supèr-estiflèu pes côs... durant quont de temp ?
- Un di chircadours que devou trabalha soubre lou reactour atoumique es à la soldo d’una pouténcio - coumo vous dirio ? - inamicalo. Lou reactour guel-meme es un prougit esperimentau mas sèns impourtanço soubre lou plan militàri. Sen sigurs qu’aquel ome s’interesso à la machino de Zinnkopf e li leissan lou champ lieure.
- Ount’ es la trampèlo ?
- Sèt vous que la pararés.
- Vole plô, ço-dïguè Congour, mas sabi soulomen pas quau i dèu toumba.
- Aquel sabent se fo souna lou douctour Hans Kaempfert. L’esperan alai lou mes que ve. Desenant sèt lou douctour Robert Fitzpatrick de l’universitat de Shicago. Sèt claufit de diplomos, e noumat al labouratòri del douctour Zinnkopf coumo fintaire. En fait, tout ço qu’avet à faire, acò’i d’esquiva Zinnkopf. Laus à Diéu, per nouste boun proufessour pesat pas mai que tres cirèios. Mas, qu’acò vous fajo pas de counsire, li scientifiques vertadiers que trabalhou à si coustats sou gaire mai proches de guel.

« Quand lou proufessour Kaempfert arribarò, li fisarés prou viste voùsti grèujes à prepaus del douctour Zinnkopf : que n’avetz vouste sadoul, que lou douctour Zinnkopf refuso de vous leissa trabalha d’egau à egau soubre la machino. En fait, estimat qu’acò’s à vous que revé gaire-be tout lou merìti d’avedre inventat l’embaisso, mas se l’es aproupiado e agaro fo li gronds sabents perdüts per lei niaulos. Per quau se prend ? per Isaac Newton, bessai ? Ou Einstein ? Brèu, quand aurés establit una bouno relaciou amé Kaempfert...
- A ?
- Devenet intimes. Li fazetz coumprendre qu’avet un accès permanent al labouratòri - i doussiers, plans, etc. Enguilhat que poudet lieura li doucuments - li plans de la machino - puèi negat lou pèis. Fazet pas que jouga ammé l’idèio. Oh, cò pourrio vous tenta, mas... n’arribarò à vous faire d’oufèrtos. Li’n damandarés lou triple e
cedarés pas. Quand sarés toumbats d’acòrdi, prengat countact ammé ieu abans de lieura la mèrço. Li dounessiat pas ris abans d’avedre recebut mas istruccious.


Ж

Congour, alias lou douctour Fitzpatrick, descoubriguè un douctour Zinnkopf tout d’à ple coumo lou li aviou presintat - un crane ouriginau. Lou boun proufessour toulerabo sa preséncio, mas pas mai. Trabalhabo de countùni à milhoura soun trace de poulverisatour. Acò èro uno esplecho enormo, d’almen cinq metres d’aussado, coumpausado de dous larjes cilindres pausats soubre uno baso d’acier que fazio pensa i vièlhs fournèls de nousto efonço. Quauques assistents s’afanabou d’assembla e de poulissa las diversos partïdos ou passabon la journado à testa la resisténcio di metaus en labouratòri. Tout cop, de souns engertables sourtissiou del labouratòri que faziou venï fòus li sièi Dobermans de gardo deforo.
Un bàrri nalt proutejabo lou labouratòri e li chis courriou libromen dien aquel perimetre countoroullat per dous ou tres mèstres-côs.

À cinq cents metres d’aqui, diversos equipos trabalhabou à las piasous del reactour atoumique. I avio pas de chi de gardo soubre las obros, qu’aviou pas cap d’impourtanço militàrio. Del vejaire de Congour, acò èro uno errour d’avedre boutat de côs à l’entour del labouratòri. S’on bouto uno esco à l’anquet, on dèu pas galeja dien lis entours amm un fusilh-gràufi. À men que... ?

Lou douctour Kaempfert, un blound di gronds ueis blus, apareguè à la dato previsto. Devio trabalha soubre lou reactour, ço- dïguè, e èro arribat en avanço per se trouba prèst talèu que lis obros coumençariou per coustrure lou reactour pròpiomen dit. Damandè la permissiou de visita lou labouratòri, que lou douctour Zinnkopf li refuzè. Après lou tresen refus, lou douctour Kaempfert se planhio d’èsse pas tratat ammé la courtesio à laqualo un scientifique de renoum poudio pretendre de la part d’un coulego.

Aquéssi clams semblèrou pas arriba is aurilhos del douctour Zinnkopf. Passabo doutge ouros cado jour dien soun labouratòri, lou mai souvent à soun burèu, à paupeja soun tèune barbissou, ammé lis ueis perdüts – l’esperit à tres miliouns d'annados-lutz, ou bessai al found de Devil’s Den. Acò’i tout-escas s’avio counsciéncio de l’existéncio del douctour Kaempfert, e pareisso se trufa tout d’à ple
de la courtesio qu’un scientifique devio à un coulego.

Duoi senmonos daprès, lou douctour Kaempfert, indinhat, se fizabo ja al douctour Fitzpatrick que, guel, poudio dïntra e sourtï libromen - almen ammé l’acòrdi di mèstres-côs. Un jiour, Fitzpatrick ensajè de faire dïntra Kaempfert dïn lou lioc sant ; mas se faguèrou interdïre la dïntrado. Li gardos blaquèrou pas : lou douctour
Fitzpatrick pouio dïntra, mas pas lou douctour Kaempfert.

S’en seguè una senmono durant laqualo Kaempfert maudiguè la burèucracìo e Fitzpatrick coumpatiguè à bèl eime. Puèi lou niòu vengut faguè sas primièros proupausicious. Ero capable de recoumpensa generousomen lou douctour Fitzpatrick s’aquel d’aqui acciptabo de foutougrafia la machino del douctour Zinnkopf. La voulio finta, almen per embestia aquel enchiprous de Zinnkopf. Acò li ensenhario al vièlh
bouc de trata coumo acò un ome de soun impourtanço dien lou doumaine scientifique. L’oufèrto fouguè faito coumo s’acò èro uno galejado, après que toùti dous aguèssou biougut duoi bounos bièros dïnc uno taverno de l’aute latz de la frountièro de l’Oklahòma, à quauques cinquanto kiloumetres de Winslow. Lou douctour Fitzpatrick s’espoufidè, lou douctour Kaempfert també, e dous indiôs Cheroki
faguèrou parier à una taulo vezino.

Una senmono daprès, davant uno auto bièro, lou douctour Kaempfert tournè faire soun oufèrto. Dounario be dous milo dollars per una simplo foutougrafìo de la machino. Lou douctour Fitzpatrick fazio lou semblant d’avedre trop biougut, e Kaempfert sabio que fazio lou semblant.

Soutomen, escupiguè lou mourcèl - dounario detz milo doullars pei plans de l’armo de Zinnkopf. Fitzpatrick ne damandè trento. Durant l’ouro seguissento, lou douctour Kaempfert faguè d’aloùnguis, e coumandè una bièro après l’auto. Achabè per accipta.
Fitzpatrick estipulè que lou pagomen se fario en liquide, ammé de bilhets de cinq e detz doullars. Lou douctour Kaempfert respoundè que chaurio tres jours per recampa la soumo. Se quitèrou de plô bouno imour ambedous.
Lou lendemô matï, à l'aireport de Fayetteville lou douctour Kaempfert prenguè un avioun qu'anabo vers l'èst. La mèmo vesprada, lou douctour Fitzpatrick èro en couvige ammé lou coumandant Endicott dinc un moutèl de la mèmo vïlo.

- E agaro ? ço-damandè Congour, qué fau ?
- Empouchat l’argent e liourat la mèrço, coumo proumés.
- Avet un esemplàri di plans ?
- A-be. E donat-li li plans, mas atabé un moudèl reduch de l’esplecho, e un que founcciouno, amai.
- Qué ?
- Lougat un camioun e menat Kaempfert à-n-aquelo granjo roujo que se trobo à cinq kiloumetres al sud dis obros. Troubarés una replica exacto de la machino de Zinnkopf, sèns lou detounatour, dïnc uno mato de fé soubre la drèito de la granjo. Esplicat-li que vos aun quitat lou detounatour per mesuro de siguritat, e qu’avet pas pougüt lou trouba, mas qu’ammé li plans ne farau un sèns dificultat.
- E se refuso ?
- Refusarò pas. Saquedelai vaqui uno tièiro de foutougrafìos de Zinnkopf à l’obro soubre la machino grosso. Lou douctour Kaempfert s’entracharò à la primièro fintado qu’o be ço que vòu - un moudèl reduch del « poulverisatour ».
- E acò marcharò ?
- Acò marcharò.

Lou douctour Kaempfert coungè ne dansa de joio quand veguè lei foutougrafìos e li plans, mas quand lou douctour Fitzpatrick lou menè à la mato de fé pròchi la granjo roujo, e que n’en sourtïguè lou moudèl reduch de l'embaisso del douctour Zinnkopf, n’en deumourè meque. Parè uno maleto diploumato al douctour Fitzpatrick dien
laqualo i avio li trento milo doullars en bilhets de valour pichouno.

- Aquel moudèl es vostre, ço-dïguè lou douctour Fitzpatrick. L'èi pres dinc una souiardo à tocant del labouratòri. Lou douctour Zinnkopf s'entracharò pas jamai qu'o disparegut. Aquel nèici o doublidat que i avio aquel moudèl. En fait, lou vòu doublida, per que sèi ieu qu'èi coustrut lou primier moudèl qu'ajo founcciounat. Teouricomen es estat destrut fai ja prou de temp. Prengat-lo, mas fajat mèfi de lou pas trop moustra pes entours. Leissat lou camioun à Rooney Farm soubre la routo de Winslow d'eici demô.

Lou douctour Fitzpatrick ajudè lou douctour Kaempfert à charga lou moudèl dien lou camioun.
D'un metau naltomen poulissat, semblabo un pauc un bazooka. Avio gaire-be dous metres de loung, e ammé toùti si gadgets rutilants soubre li coustats e lou tambour d'acier que n'en fazio la baso, devio pesa be si nounanta kilòs. Coubriguèrou l'aplecho d'una trelisso que Fitzpatrick avio apourtado, puèi lou douctour Kaempfert faguè chamï.

Fitzpatrick aprenguè que mai tard dien la journado que lou chircadour avio croumpat truquet una nouvèlo fourgouneto à Fayetteville e que dous omes l'aviou ajudat d'i charga la machino. Lou douctour Keampfert avio beilat d'istruccious per que tournèssou lou camioun à Rooney Farm, puèi avio pres la naciounalo 71 vers
l'ubac, ammé lou moudèl de la machino darié.
Aquelo nueit d'aqui, lou douctour Fitzpatrick existabo pas mai, e l'agent Larry Congour fazio soun raport al coumandant Endicott.
- Primièro causo : li trento milo doullars, ço-dïguè Endicott.
- Ficre, ço-galejè Congour, on pot pas èsse malounèste un cop dien la vïdo ? Pensabi que farion mitat mitat. Aurio pas cregut que vóuguessiat tout garda per vous soulet.
- E ma part ! ço-clamè una voutz de tounedre.

Congour virè lou cap e descoubriguè lou douctour Zinnkopf. Era d'en pè dien lou chambarle de la porto, vestït soulomen d'un bermuda dei coulours cridarèlos.
Tenio un razour electrique à la mô e s'aprestabo de rasa la famouso barbeto del douctour Zinnkopf.

Vous presenti Joe White, ço-dïguè Endicott. Penso qu'avet oubtengut toùti voùsti diplomos de sciéncio à la chacho. Dïs que vous i couneisset peraui tant coumo guel. White es un dis istructour de l'Escolo de Poulìcio del FBI à Whashintoun.

Li dous omes s’espoufidèrou davant la caro estabouzido de Congour.
- Mas, ço-dïguè, èi pas fat qu'oubeï is ordres. Kaempfert s'es esbinhat ammé lou moudèl redut. Ounde lou recuperan ?
- Pas questiou de lou recupera ! ço-venguè Endicott. Al countràri, lou leissan sourtï ammé soun jouguet. À prepaus, acò's l'ouriginau, l'esplecho qu'o poulverisat tout lou veire à bord de nouste batèu dien lo Padific sud - e à bord de toùti li tartaniers en passejado à l'entour.

Congour escaralhè lis ueis.

- Coumprendet, moun vièlh Harry, aquelo traço d'embaisso, la voulen pas. Quichat soubre lou detounatour e tout ço que semblo de veire es poulverisat dinc un rai de quinge kiloumetre à l'entour. Quand l'ensajeran dien lou Pacific, avion agut la cauto d'i bouta un «ateunadour », mas i o pas d'ateunadour soubre la machino que Kaempfer emporto, ni çaquedelai soubre li plans del detounatour.

Lis ueis de Congour s’arredouniguèrou que mai.

- Counfèssi que lour fazen una meissonto galejado à noùstis amics, ço- dïguè Endicott. Mas aviou talomen envejo de l'avedre, aquelo esplecho, que la lour poudion pas refusa. Quichou lou boutou e dzing ! Lours mericles s'espetou, lours ampoulos electricos se coupou, lours tubes catoudiques partïssou en boucis, lours prouvetos se faun brigalhs, lours telescòpis gigants sou coumpletomen afrabats, pèrdou lou countorolle de toùti li satelito espiouns que podou avedre didamount e minjon dien d'issietos de cartoun.
- Mas la grosso besounho dien lou labouratòri, qu'es acò ?
- Un aganto-couiouns. Acò's la reprouducciou en bèl de l'embaisso vertadièro. Mas acò'i pas que de vent. I o pas ris deïn.
- D'acòrdi, lis arlèris, ço-dïguè Congour, mas qué lis empacho de tourna l'esplecho per eici un bèl jour e de la faire peta un cop, per nous tourna lou present ?
- Lou douctour Zinnkopf, ço-dïguè l'agent White. Es dienc un labouratòri secret al trefound de l'Alabama. O adoubat un pichou sistèmo d'oundos sounoros relhigat à una meno de talon d'Achile qu'o fabricat dien la machino vertadièro. Talèu qu'aquel brave mounde aurò quichat lou detounatour de la machino mau ganhado e poulverisat tout ço que semblo de veire à milo cinq cents kiloumetre à l'entour, lou
douctour Zinnkopf, guel, quicharò lou boutoun de sa nouvèlo machino e lou poulverisatour se desagregarò à soun tour. Acò'i pas coumplicat.Veset coumo à Cap Kennedy podou amouda de cameras plaçados dien de satelitos soubre ourbito ou soubre la quito lhuno. Acò's plô simple, vous asseguri.
- Mas la còpio di plans ?
- Acò sou li plans de la machino grosso de Devil’s Den - sèns lou detounatour. Li plans que sou agaro entre lei môs del douctour Kaempfert sou autentiques. Noùstis amics descoubrirau que manco chicom, de sigur, laidonc ensajarau lou moudèl reduch... e veirés lou rambalh !


Dr Zinnkopf's Devilish Device

1967



.

mercredi 14 juillet 2010

Nicola dal Falco : Rassegna estiva !!!

.



orto di mare

è un amaro nell’aria,
un profumo che scivola addosso
colmando l’impronta del corpo,

un fiato verde di pomodori
lungo il sentiero murato di canne
e senz’ombra, vuoto di passi,
dove s’incamminano suoni
sotto l’altalenante
azzurro del cielo,

tra un oziare di serpi,
tabernacoli d’ore

0+0+0+0+0+0+0


testa d’isola
in mare aperto
chiusi i pensieri
a pergamena

come un’assetata
e guardinga città
di sole

perpetuo lascito
a chi per mare
abita


0+0+0+0+0+0+0


Venturina


un sole sceso in occidente,
orizzontale sopra porte e balconi,
che incocca la via fino al mare
e ai frutteti

solidali i pensieri,
riuniti a scacchiera
- nel bianco, nel grigio,
nell’ocra sbiadito -
senza perifrasi in corso,
attacchi o decessi,

come nell’idefinibile durata al campo,
regnando del dubbio l’ovattata conquista,
docile pertica che affonda nel cielo




0+0+0+0+0+0+0


l’uomo pesce,
salito su dal fiume
(la testa sagomata nel berretto,
liso e brillante come un coperchio
di squame)

tenendo per il braccio la figlia,
con quella presa totale con cui
si stringe un ciottolo in pugno;

paziente d’alghe e tramonti,
scorrente come un pesce lo sguardo:

l’ho visto per un attimo salire
dalla spalletta del ponte, portando
tutta la meraviglia dell’argine,
i suoi imperfetti annunzi




Illust : N. Dal Falco



.

lundi 12 juillet 2010

L’abat Jan-Francés Baldit : Mous prouvèrbes

.




Mous prouvèrbes

L’abat Jan-Francés Baldit èro un Lauserot de Castèu-nòu de Randoun. Fuguè ensignaire à Mende, prèire e archivisto.

En 1859 publiquè « Glanes gévaudanaises, poésies patoises et françaises ». En 1859, l’espelido de « Mirèio » faguè d’oumbro is àutri publicacioun e de l’Abat Baldit se parlè pas. Talamen tant que Mistral n’en dis pas un mot e lou cito jamai dins lou TDF.

L’obro de l’abat Baldit es pamens impourtanto que publicavo tambèn dins de revisto. Vai ansin que dins lou « Bulletin annuel de la Société d’Agriculture de la Lozère », publiquè de prouvèrbi siéu en vers (pas de prouvèrbi tradiciounau que se troubarien aiours). Sus la cuberto di « Glanes gévaudanaises » avié marca clar soun idèio de publica aquésti prouvèrbi dins un voulume. Lou faguè jamai.

Lis edicoun Aigo-vivo vènon de nous rèndre aquelo obro de 408 prouvèrbi. Ive Gourgaud, que n’a fa la presentacioun, esplico coume a mes tout acò en grafìo mistralenco en respetant la founetico de l’autour. Un bon temouniage de la lengo entre Ceveno e gevaudan.



P. Berengier


“Mous prouverbes”, 47 p., 5 éurò franco. A coumanda à I. Gourgaud, 56 av. du 8 Mai, 30520 Saint-Martin de Valgalgues (chèque au noum de I. Gourgaud)




.

dimanche 11 juillet 2010

Alan Broc : Lou prouvençau lengo ouficialo ( en auvergnat)

.





Crezi que n’èi jia parlat un cop : uno amigo felibresso prouvençalo m’avio plô sourprés quand èri inquèro « oucitan » per que m’avio dit : « Mas ai pas talamen envejo que ma lengo devengue ouficialo ! ».

Acò m’avio plô sourprés, per qu’acò me pareissio evident que la lengo d’o devio èsse ouficialo à coustat del francés almen, ou quitomen souleto.

Puèi avio chifrat que quand èri pichou la situaciou me counvenio perfetomen. La lengo d’o èro pas ouficialo mas toùti lis Auvirnhats del Cantau e de la Nalto-Lèiro parlabou l’auvirnhat, e dien la partido de la Courrezo ount’ anavan de cops, vers Meimac e lei Gurandos, li gents parlabou una lengo estranho, ammé cado mot quasimen qu’èro diferent di nòstri, mas que poudion entendre çaquedelai.

Recentomen èi legit « Miounèlo » de Juon Mari Gastoun.

Escrieu dien l’ourtougràfio de l’epoco de « l’Escolo Oubernhato », uno ourtougràfio plô founetico, trop, à moun goust, trop per que soun obro saio de boun legi per quaucun qu’es pas del Cantau.

Mas èi pres plazi à legi… en regretant qu’ajo utilisat soun parla de Vercuèro e pas lou mèu del parçô de Salèr ou almen lou parla de Rioum- ès-Mountonhos de Juon Fay.

Mas i o de pounchs coumus e prenguèri grond plazé de veire escritos noustos pichounos particularitats cantalianos coumunos.


UNA COUNFESSIOU

En vertat, militi per uno certano ouficialitat per qu’èi pour que nousto lengo d’o, e noste auvirnhat, dispareguèsso dinc una generaciou ou duos.

Mas foundamentalomen eimario pas que tout lou mounde lou parlèsso : quand èri pichou, acò me counvenio be que li noun-Auvirnhats nous entendèssou pas. Finalomen, èi pas besou que lis abitants de Miejour-Pireneios tournèssou à uno lengo qu’aun renegado despuèi ja tant de temp.

Poudion parla tranquillomen davant de Liounés ou de Parisencs coumo se parlessan chinés.

La vertat es que lou nalt-auvirnhat es la formo d’o que vourio sauva.

Be ! gràcio à-n-aquel parla èi pougut entendre cossé lou prouvençau literàri e legi « Calendau » quand avio tinge ons. Acò fouguè una grondo descoubèrto.

Lou prouvençau lengo ouficialo chas ieu me counvendrio mièl que lou francés. Mas es pas tampauc ma lengo de cor.

Aladounc èi coumprés perqué Juon Mori Gastoun escrieu coumo fo. Chirco pas la glòrio internaciounalo. Chirco pas la glòrio franceso, ni soulomen dien tout lou païs d’o. Vòu charra ammé li gents del meme parla. E lou coumprendi.

Parla min gracious que lou prouvençau, mès mai proche del mèu, m’esmòu
mai facilomen :

"Talo una jioubo soubeirono
Dins sa majestat païsono,
Mes simplo çoquelai, pauro Margotounel !
Ambe sa courouno flourido
Que Mïounèlo ero poulido
A beire dins lo nàu, sourisento e condido,
Quond sourtio de lo gleisio ol bras de Piorrounel !

Canton l’amour ! Bai, lero, lero !
Ahuèi poudon zo prouclama :
Lou Boun Dìu creet sul lo terro
L’ome e lo fenno per s’eima !

Mes la gionto roso espelido
Puorto uno agulhou que fo màu !
E lo carrièiro de lo bido,
Coummo les routos del Cantàu,

Certo, n’es pas touchour planièro.
E, tèsto en bas ou pes en l’er,
L’oun puot, sasit d’uno flaquièro,
Capbourdouna per un traber.

A dous, se trobo miel l’estièlo
Que bous indico lo carràu.
E se lo neblo, de soun buèlo
Bous cuco les uèls ; dins l’oustàu

Que del bent negrous bous oparo,
Dins un bret, ol ras del cantou,
Mô dins la mô, que l’oun se caro
D’ouzi la bouès d’un efantou !

Lou bent se lebo agaro. L’àure
Jiogo de l’arpo al buord del rìu.
Canton l’amour que be de clàure
Dous oussels dins lou memo nìu ! "




.

samedi 10 juillet 2010

Rémi Venture : la Crous de Prouvènço ???

.




Croix de Toulouse, croix de Provence, croix du Languedoc, Remi Venture nous donne sa vision des choses & étaie son raisonnement historique sur d'autres recherches passées, mais surtout des constatations de terrain! Cette polémique n'est pas prête de s'arrêter d'autant la politique s'en mele en reprenant ce symbole à son compte ???? Néanmoins je joints quelques photos "italienne" de la fameuse croix - il me manque la meilleur celle de l'Hôpital de Siène, qui rajouterait à la confusion!!!


0+0+0+0+0+0+0


1) Certo, la crous de Toulouso es seguramen d'ourigino prouvençalo (cf l'article d'H Rolland dins lou N° 1 de Provence Historique pareigu en 1950). Mai es pas di que la crous que pourtè seguramen Guihèn lou Liberatour èro deja la "croix vidée pommé et cléchée" talo la vesèn vuei... Maugrat ço que n'en dison lis oucitan, lis ensigne eraldico daton que de la mita dou siecle XIIen, e i'a ges de crous oucitano sus li cros de Guihèn lou Liberatour - qu'es esta perdu - o de soun sucessour Jaufre - qu'es adourna pèr uno simplo crous d'estile carlin...

2) Es poussible - pèr iéu proubable !...- que Ramoun de Toulouso chausiguè soun insigne en musclant la crous de soun rèire ouncle Guihèn lou Liberatour - mai n'en tiravo pas en drecho ligne au countràri de si cousin Prouvençau...- em'uno crous que veguè dins lou Levant...

3) Es pièi pèr justamen ana contro lis eiretié di Bousounide, qu'avien marida sa chato, Douço, emé lou Comte de Barcilouno, que li comte de Toulouso prenguèron aquelo crous, d'ourigino prouvençalo, pèr afierma si pretencioun dins l'escasènço - deja !...- d'aneissa Prouvènço à ço qu'aurié pouscu deveni uno meno de "Grando Oucitanio" - sènso aqueste noum de vincu, bord que fuguè baia pèr li Franchimand... S'agissié, lou rediren, d'uno vertadiero poulitico de proupagando...

4) Pèr rebeca, l'eraldisto francés Michel Pastoureau a bèn moustra que li Catalan se chausiguèron uno autro bandiero prouvençalo, mai auto e mai prestigiouso, aquelo dou reiaume de Prouvènço-Bourgougno - o Reiaume d'Arle. E l'aduguèron pièi de l'autre coustat di Pirenèu... Es prouva que la famouso legèndo di det dins lou sang marcant l'ecu de Jaufre lou Pelous dato que de mai tard, que fuguè creado pèr "catalanisa" aquel insigne !...

5) En 1132, li comte de Toulouso aguènt reçaupu dins un partage li "marcho" de Prouvènço - l'atualo Coumtat -, es nourmau que s'atrove de crous toulousano dins aqueste cantoun !... Li Comte de Fourcauquié, de soun coustat, èron liga i comte de Toulouso, subre-tout pèr ana contro li Catalan... Ero parié pèr li sire di Baus o li Vicomte de Marsiho... Vaqui perqué prenguèron la crous de si champioun !... Sèmpre pèr ana contro la bandiero sang e or de sis enemis...

6) Mai i'a quand mume, en Prouvènço, forço, forço mai de blasoun pourtant lou "sang e or" e, mume, li flourdalis anjouvino que de crous toulousano !...


Pèr counclure, dirai ço que vaqui:

- A l'epoco, lis insigne èron, es vurai, de vertadié "logo" pouliti... Lou Comte de Toulouso faguè un pau coume Audouard III d'Anglo-Terro que, à la debuto de la guerro de 100 an, metiguè en avans li flourdalis franceso contro lou lioun anglés, pèr bèn dire si pretencioun sis la courouno de Franço... Mai aco se faguè bèn mai tard, dins un tèms que lis insigne dinasti èron bèn marca e bèn defeni...ço qu'èro pancaro lou cas dins lou tèms que n'en parlan... Se la crous toulousano pou agué uno ourigino prouvençalo liuenchenco, aco empacho pas que vuei, es bèn Lengadouciano o "Oucitano". S'es marcado sus lou caladat de la Plaço dou Capitoli de Toulouso, o sus li logo d'aquelo vilo e de sa Regioun, es pas pèr ço que la crous en questioun es "Provençala"... Es de-bon, e soulamen, Lengadouciano - o Oucitano...- despièi lou siecle XIIen !...

- Co que comte dins la valour simboulico e identitàri d'un insigne, es pas soun istori. Es ço qu'es pièi devengu. Lou drapèu Corso vèn d'Aragoun. Aquéu di basco es coupia sus l'anglés... La bandiero espagnolo tiro dou drapèu catalan, qu'éu mume, l'avèn vist, vèn dou Reiaume de Prouvènço-Bourgougno. Quant à la bandiero franceso, lou mume Miquéu Pastoureau que n'en parlère adès a bèn moustra que venié di coulour... americano !... Qu'enchau tout aco ?...

- Darriero causo, pèr feni. Coume à l'epoco di comte catalan, la crous de Toulouso es vuei lou simbole d'aquéli que volon aneissa Prouvènço à l'autro man dou Rose... Lou Sang e Or es lou di Prouvençau que volon resta ço que soun... Li fiéu d'uno di mai gràndi regioun identitàri de Franço, que refusaran sèmpre de se vèire muscla dins lou melting pot panoucitan abandeira emé la messourguiero "crotz provençala" qu'es, aqui, qu'un outis d'aquelo marrido poulitico....


.

vendredi 9 juillet 2010

Peireto Berengier : Marc Seguin

.


Marc Seguin

I’a gaire, vous avèn parla d’Enri Fabre, l’ingeniaire marsihés, enventaire de l’idravioun. Vuei, es d’un ardechés, Marc Seguin, que vous diren l’aventuro, éu que justamen sa famiho travaiè pièi em’Enri Fabre.

Fai tout bèu just 135 que Marc Seguin nous quitè. Ero nascu à Anounai, en 1786, dóu tèms de Louis lou XVIen, dins uno famiho de drapié. Fuguè l’enventaire di pont penja (lou proumié, lou faguè dins sa regioun, à Tournoun, sus lou Rose). Enventè peréu li caudiero tubulàri qu’ansin li machino à vapour èron dès cop mai pouderouso e participèron à l’aventuro di trin.

Marc Seguin èro un ardechés intelligènt mai tambèn atravali e plen d’idèio. Jamai las, s’interessè à-n-un mouloun de sujèt. Atravali, èro lèvo d’ouro. Tre quatre ouro de matin anavo gueira li galino dins que prenien soun vòu e coumençavo ansin d’escriéure un estùdi sus l’aviacioun, en se foundant sus lis alo que baton l’aire, bord qu’èro lou soulet eisèmple que ié pourgissié la naturo... La niue, s’interesavo à l’estelan e fasié d’óusservacioun d’astrounoumìo, tant que l’encre se gelavo pas dins soun óusservatòri…


La famiho Seguin èro ligado à la famiho Montgolfier (èro soun rèire-nebout), uno autro famiho de saberu e d’entreprenèire. Coume se dis “li chin fan pas de cat”! Soun ouncle lou faguè estudia à Paris.

Li fiéu de Marc Seguin, li retrouban demié li foundatour de la soucieta Gnome-Rhône que fai vuei partido de la SNECMA e ajudèron proun à desvoulooupa l’aviacioun. A Varagnes, assajèron de planaire em’Enri Fabre, alor jouine engeniaire, que defuntè mai que centenàri, en 1980.

E coume, maudespié li prougrès de la sciènci, li chin fan toujour pas de cat, touto la famiho es de scientifi fin qu’à sa rèire-feleno, dono Ano Lefèvre-Seguin dóu CNRS. Au castèu de Varagno, à Anounai, lou darrier oustau de Marc Seguin es lou temouin de sa vido e de soun obro. Un cop agué passa de lònguis annado dins soun abadié cisterciano de Fontenay, lou croumpè en 1859 à la famiho de sa mouié e l’adoubè pièi emé l’ajudo de soun fiéu Agustin Fabre, pèr si besoun scientifi e de recerco (biblioutèco de 5000 oubrage, óusservatòri, ataié de mecanico e de chimìo, etc). Uno serro caufado dins un pargue meravihous que la tempèsto de 1999 lou periguè quàsi tout. Fau pas óublida la capello que soun fiéu Agustin i é reprouduguè uno fresco dóu Tiepolo !

Marc Seguin, un ome d’encò nostre que lou fau pas óublida !

Peireto Berengier