vendredi 14 mai 2010

Charloun Riéu : L’OUDISSÈIO d’OUMÈRO - AVANS-PREPAUS

.




L’OUDISSÈIO d’OUMÈR
O
REVIRADO AU PROUVENCAU
Charloun Riéu


AVANS-PREPAUS

De tóuti li tradusèire dóu grand Oumèro, crese bèn que pas un se i’es mes en trin em’ un bagage de sciènci grèco tant minçounet coume lou miéu ; pamens, à dire lou verai, estènt enfant, e ’n coumpagno de quàuqui drouloun à pau près de moun age, m’avien manda à l’escolo vers un nouma Moussu Chabaud, qu’avié pèr tèms jita la raubo sus
d’unbouissoun, causo raro alor. Aquéu mèstre tencha de grè e de latin me n’avié aprés li proumiés elemen, sus l’estiganço de faire de iéu un capelan. Mai tóuti aquélis estùdi fuguèron pas de durado : Moussu Chabaud partiguè dóu Paradou, e iéu, alor einat de cinq enfant, mi parènt pas trop riche, me faguèron ana rustica dins li mas de Crau e de Camargo pèr ié gagna ma vido ; e, à parti d’alor l’idèio de dire messo fuguè virado de caire.
Soulamen, aquéli nòu o dès mes d’escolo qu’aviéu fa vers aquéu brave mèstre qu’ai jamai plus revist, avien leissa dins iéu un recaliéu d’envejo de coumpausa o de tradurre, que tard o tèms devié se reviha. D’efèt, sènso parla de cansoun, aguènt legi tout jouine encaro lou bèu pouèmo de la Jerusalèn Deliéurado dóu Tasso, m’empressiounè talamen que lou vouguère tradurre : ço qu’ai fa bèn plus tard.
Quàuquis an après, quouro la Soucieta di Bon Prouvençau venguè de Marsiho i Baus pèr ié restabli la fèsto dóu Pastrage, emé lou fin escrivèire Auzias Rougier (en quau dève la prefàci de mi Nouvèu Cant dóu Terraire), se parlè d’uno traducioun de l’Oudissèio : e d’aquelo ouro espeliguè dins la glèiso di Baus. Un pau avans que la ceremounié dóu Pastrage, aguèsse coumença, que la pichoto carreto menado pèr un móutoun flouca aguèsse fa soun silencious varai, esbrihaudanto di candeleto abrado, que li pastre plega dins si jargo de cadis, au son dóu fifre e dóu tambour se sieguèsson fa passa l’agneloun emé si pastoureleto, iéu, emé lou brave A. Rougier, acantouna vers la porto de la capello parlerian plan-planet de cansoun e de que sabe iéu, quouro pièi me demandè s’aviéu pancaro acaba ma traducioum de la Jerusalèn ; ié respoundeguère que tout acò èro lèst e qu’ère en trin de revira en prouvençau lou Telemaque de Feneloun : " — De que vas faire aqui, me diguè. Lou Telemaque de Feneloun es uno obro bello, se vos, mai escricho dins un estile tant fignoula que lou prouvençau au coustat pòu pas proudurre un gros efèt ; e la Jerusalèn d’après lou prince Lebrun, encaro mens, belèu. S’ai un counsèu à te douna, sarié de tradurre lou cant de Nausicaa, de l’Oudissèio: aqui pourriés èstre dins la bono draio."
Ço que fuguè. La semano d’après aguère de l’editour Pau Ruat, un ami de longo toco, la bello traducioun d’Oumèro, de Lecomte de Lisle : tre la reçaupre me meteguère à legi la bello istòri de la chato d’Alcinòu ; e après, la meditant, me semblavo que vesiéu uno d’aquéli bèllis Arlatenco, anant lava bugado emé sis amigo au grand Rose, se despachant pièi pèr ana faire eissucha soun linge is aubo blanquinello ; ausissiéu si siéule e si cacalas, e me semblavo d’entre-revèire li sagno di palun dóu Mas Tibert o de l’Esquinau.


L’Oudissèio en man, aqui, un bon an de tèms, me meteguère en trin à tafura dins li diciounàri grè. E quouro cresiéu d’avé fa obro acabado, i’aguè ‘ncaro proun grame à tria. Anère, rèn de mai pressa, vèire moun Mèstre e moun ami, En Frederi Mistral, à Maiano, pèr fin de saupre ço que pensavo de moun travai. La proumiero causo que me demande, sieguè que n’i’en legiguèsse un cant. Mai tre m’entèndre me diguè que, sènso m’èstre leva dóu sujet, m’ère esmarra en voulènt tradurre pèr à pau près e pèr d’espressioun trop courrènto e vulgàri, la noblo simplicita, lou bèu realisme dóu pouèto ; e que lou miés sarié de tout revèire e de se teni lou mai proche poussible dóu tèste gregau. E pèr acò faire me mandè vers moun bon ami Jóusè Bourrilly.
Me vaqui dounc mai à recoupia moun manuscri ; coume me l’avié counseia lou Mèstre, anave tèms en tèms vers moun brave cambarado; e ensèn travaiavian, de fes touto la journado, embarra dins sa chambro, à courre à l’après d’un mot que sarrarié de mai proche lou mot just dóu pouèto; vo bèn à caro-vira ‘no fraso, à la faire mai cantadisso. Enfin, em’ un estrambord e uno fe qu’an pas moula un moumen, avèn tout revist, fraso pèr fraso, mot pèr mot. Tambèn se pòu, dins tout aquéu trebau, que quauco deco nous ague escapa. I’a pas de drai que noun n’en laisse passa.
Deve dire tambèn l’ajudo preciouso qu’ai agudo d’En Jan Monné, Presidènt de la Freirié Prouvençalo qu’a bèn vougu espelugueja uno partido dis esprovo e n’en courregi li fauto d’ourtougràfi e d’acènt: ço que n’èro pas un travai minçounet ; e, en fin finalo, i bràvi coulègo Pèire Fountan, Pio e Esclangoun de Touloun, que dounèron soun bon cop d’espalo pèr li terme de marino.
Aro, segound mounte aquéu libre toumbara, n’i’en a que poudran dire que coumprenon gaire; d’efèt, li noum gregau, di gènt e di diéu, qu’avèn vougu garda tau que (en li tradusènt founeticamen à la prouvençalo), poudran susprene en primo abord lou legèire que i’es pas acoustuma. Mai, ai dins l’espèro qu’acò lou rebutara pas. La vido Oumerico es talamen proche de la nostro, de nosto vido de pèd-terrous, de marin o de pastre! Li causo, li gènt e li sentimen chanjon talamen pau à travès di centenau ! La gènto Nausicaa, l’avisa Ulisse, lou fidèu Pourcatié, lou sena Telemaque, la prudènto Penelopo : acò soun de gènt que couidejan à touto ouro. E de que i’a de mai pretoucant qu’aquéu brave chin, jasènt sus sa sueio, que counèis soun mèstre après vint an quand res dins l’oustau l’a recouneissu, e que mor en s’aubourant, tout rampous, vers éu.
Pièi à-n-aquéli que troubaran qu’avèn pas proun balança pèr emplega de mot un pau escabissous, fau bàn que responde que nosto bello lengo prouvençalo, despièi Frederi Mistral, es proun richo pèr permetre de sarra de proche un tèste coume aquest, e de tradurre un mot just pèr un autre mot just. Se la lengo fougouso dóu grand Oumèro devié se tradurre en paure patoues, sarié pas necite de prene tant de peno, e de veni après Lecomte de Lisle.
Adounc, en bandissènt aquéu libre, en acabant aquéu dur pres-fa, ai l’espèro que sara legi au mens coume un bèu rouman pèr li pastre, li lauraire, tóuti aquéli que rusticon ; e que de det rufe, à la vihado, faran courre aquéli pajo ounte ai gausi proun d’ouro que deviéu à la som em’ au repaus.

Enfin aquéli que vivon de la vido de l’esperit e que sabon, ié veiran ço que fuguè à soun espelido aquelo Grèço, quouro nous paufiquè sus de ro imbrandable li foundamento de nosto civilisacioun.

E aro me rèsto à gramacia mi souscrivèire di sacrifice qu’an fa pèr l’enantimen d’aquelo obro. Pousquèsson si fiéu e si rèire-pichot-fiéu, dins l’aveni, èstre urous de vèire au pourtissòu d’aquéli cant li noum bèn-ama de sis aujòu.



Charloun Riéu.
Au Paradou. Pèr St-Jan d’estiéu de 1907


.

mercredi 12 mai 2010

Peireto Berengier : Pinòquio

.




Pinòquio

« Pinòquio » en prouvençau que nous mancavo, vaqui que despièi dous an lou trau es tapa. Lou jouine Pèire Imbert a fa grando !

E vo, nous mancavo. Sabian rèn de Pinòquio se se fisavian di filme e dóu dessin anima. L’esperit èro pas trop respeta e l’obro de Collodi, un pau descarado. Mai vaqui qu’un varés, Pèire Imbert, lou souto-sendi de la Mantenènço de Prouvènço, vuei majourau dóu Felibrige, se diguè de nous lou rèndre dins tout soun bon.

Lou pichot Pèire, soun proumié libre fuguè lou « Pinòquio ». Despièi, a grandi mai jamai se n’en desseparè. Pinòquio èro devengu « soun » Pinòquio e poudié pas miés faire que de lou pourgi au mounde de soun endré, dins lou parla de soun endré.

Soun endré ? Frèju ! Un liò astra que fuguè lou païs dóu rèire capoulié Pau Roux que ié counsacrè sa tèsi de dóutourat. Es justamen en se foundant sus aquelo tèsi que pousquè endrudi sa reviraduro d’un fuble de mot à mand de desparèisse pèr ço que lou mounde lis emplegon plus, fauto de n’agué besoun, fauto de li counèisse o pèr ço que li ramplaçon pèr li mot dóu parla roudanen mai espandi en literaturo. Dounc, uno drudesso e uno varieta que riscavian de la perdre. Pèire Imbert, qu’éu counèis soun dialèite à ravi, èro bèn plaça pèr lou tourna à l’ounour dóu mounde. Un leissique en fin d’oubrage esplico li mot li mai tipi, li mens eisa. Acò fai d’aquel oubrage un óutis di meiour pèr lis ensignaire que, se seguisson li reglamen óuficiau, devon ensigna “la lengo parlado dins l’endré”… Aro, plus ges d’escuso…

A l’ouro d’aro, nosto literaturo s’escriéu subre-tout en prouvençau roudanen e despièi “La vièio qu’èro mouarto” de Jan-Pèire Tennevin, avian gaire agu que segne Degioanni pèr escriéure un parla maritime. I’a quàuqui mes, Pèire Testa avié publica si tres voulume de milo pajo (“Fino e Cesar”) en marsihés. Un evenimen, uno perfourmanço, mai qu’empurè forço critico sus la causido di mot e lou manco de serious dins li courreicioun. Es dóumage mai rèsto pamens un mounumen impourtant e de valour de nosto literaturo de vuei que sèmblo de vougué retrouba tout soun ample e touto sa varieta. La Mantenènço de Prouvènço a dounc agu rasoun d’aceta d’èstre l’editour e se n’en poudèn que regaudi.

Aquéu “Pinòquio” à nosto modo, se capito un tresor d’eicepcioun pèr la causido dóu dialèite e pèr sa qualita lenguistico. Poudèn que gramacia soun autour. L’istòri, vous la diren pas. Vous leissan la souspresso de descurbi lou vertadié Pinòquio e si relacioun emé Mèstre Grafien e Jepeto. Pèire Imbert prenguè la peno de parti dóu tèste italian emai se siguèsse ajuda de la reviraduro franceso. L’asatacioun au parla e au païs prouvençau n’en venié que mai naturalo. Li colo de nosto coustiero s’entrason talamen bèn au païs de Pinòquio!

La pichoto marioto, torno dounc prene vido dins un vièsti nòu e coupa de mesuro pèr elo. Un parla simple, couladis coume lou vesèn plus gaire, un parla naturau, literàri e ourau tout au cop. D’efèt, parlon e parlon de longo e li dialogue soun mai que mai noumbrous.

Adounc, sènso vougué emplega lou grand mot de cap d’obro, vous dirai que degun se dèu espargna lou legi d’aquéu libre. Uno lengo claro, couladisso, que cadun coumpren eisa. Un plasé requist, un plasé rare que se n’en devèn pas priva. Esperan que sus lis alo de Jepeto lou grihoun, pourtara dins touto la Prouvènço e dins tóuti li païs d’O lou bon aire de Frèju e la poulido istòri de Pinòquio.

Peireto Berengier


A coumanda à : Pèire Imbert, Les Aiguières, Bat. P, rue de la Tourrache, 83600 Fréjus (18 € e 5€ pèr la posto). Li chèque dèvon èstre establi au noum de « Félibrige Provence » qu’es l’editour.



.

lundi 10 mai 2010

Nicola Dal Falco : La collina dei libri - un atelier de typographie

.




La collina dei libri


Prendete un casale, antico quanto basta per aver visto scannarsi franco-piemontesi contro austro-ungarici, aggiungete una tipografia privata e soprattutto un tipografo che fa l’editore, lavorando e vivendo sotto lo stesso tetto, nella cornice dolce, addirittura struggente dei colli tra Peschiera del Garda e il Mincio.
Riflettete un attimo sulla precedenza accordata al termine tipografo, quasi fosse una rivincita o solo un atto di giustizia rispetto a quello di editore.
Avrete, con il condimento di un carattere montagnino o anarchico a seconda dei punti di vista e con una discreta approssimazione, il ritratto di Alessandro Zanella, editore con torchi in località Santa Lucia ai Monti, numero 21: sobrietà intellettuale, rigore tecnico, fervore contadino.
Uno che al quesito universale se viene prima l’uovo o la gallina può rispondere solo così: per fare bene l’uovo (il libro) è preferibile una gallina (un tipografo).
Sta di fatto che, da tempo, il tipografo-editore insegna la propria arte di impaginare, stampare, rilegare per chiunque, senza conoscenze specifiche, voglia provare che significhi mettere nero su bianco le idee, offrendo alle parole il traghetto di un libro.
Quest’anno, alla stamperia Ampersand, i corsi si tengono in tre sessioni:

Tipografia & Composizione, dal 21 al 23 maggio
Il corso, condotto da Alessandro Zanella, ha lo scopo di realizzare un piccolo libro, partendo da un testo, compreso tra le otto e le dodici pagine, composto con caratteri mobili di piombo e stampato in una dozzina di copie con i torchi a mano Stanhope del 1854 e del 1862.
Tutti gli allievi parteciperanno direttamente alle vari fasi di lavorazione, ricevendo alla fine un esemplare numerato e firmato della plaquette.
Il corso, per un totale di almeno ventiquattr’ore e aperto a non più di sette persone, si svolge nell’arco di tre giornate al costo di 450 euro.
Nella quota sono inclusi tutti gli strumenti e i materiali necessari.
Ultima data d’iscrizione: 1° maggio.

Tipografia & Xilografia, dal 26 al 29 agosto
Alessandro Zanella insieme a Lucio Passerini, incisore e editore anch’esso, propongono un percorso di almeno trenta ore per creare un libro, composto e stampato a mano in venti copie a cui si aggiunge l’incisione xilografica di un’immagine.
La stampa del testo e dell’incisione avviene con torchi a mano Stanhope del 1854 e 1862.

Ognuno dei sette partecipanti previsti riceverà, alla fine, una copia numerata e firmata del libro.
Il corso si tiene dalle 9 alle 13 e dalle 15 alle 19. La quota è di 550 euro e comprende tutti gli strumenti e i materiali necessari.
Ultima data di iscrizione: 15 agosto.

Tipografia & Fotopolimeri, dal 24 al 26 settembre.
I partecipanti eseguiranno un proprio progetto editoriale, dalla composizione digitale del testo alla realizzazione di matrici in fotopolimero, alla stampa tipografica in torchio.
Ogni elaborato, con l’aiuto e i consigli di Alessandro Zanella, sarà realizzato in dodici copie.
Composizione e impaginazione saranno eseguite al computer, utilizzando dei programmi ad hoc. Le matrici in fotopolimero verranno sviluppate a partire da pellicole negative e stampate con un torchio pianocilindrico.
Ognuno dei sei partecipanti al corso, a cui è richiesta una minima conoscenza del computer, riceverà una copia numerata e firmata.
Il corso si articola in tre giornate per un totale di almeno ventiquattr’ore.
La quota è di 550 euro e comprende tutti gli strumenti e i materiali necessari.
Data ultima d’iscrizione: 1° settembre.

Per ulteriori informazioni: tel. 045.6303698, fax 045.6337055; cell. 346.4769532; Alessandrozanella@tele2.it

Nicola Dal Falco

dimanche 9 mai 2010

LEOUPOLD BESSIÈIRE : « Moun enfant, à-n-un sot jamai respondes pas!»

.


Folklore Sétois : la musique des joutes

Un retour dans l'univers de l'Armanac Cetori, 1895 , seconde livraison un poème d'encouragement mais aussi une direction pour le travail à venir, une belle image pour les "manteneires" d'aujourd'hui ...


0+0+0


Dins un dialèite e em'un estile umouristica, que soul n'a lou secrèt, lou brave Leoupold Bessièira a largat una flàma pouesia qu'es couma dirièn, sensat, un encourajamen as felibres que se trigòssoun sans relàmbi à l'Armanac. Couma toujour a descroucat la timbala. Vejaici aquela pèça :

BRINDE AS OURGANISATOUS DE L'ARMANAC

Voudres ben m'escusà s'ensaje à vosta taula,
léu, pichot apendris de prendre la paraula ;
Mes, cau be que saches que, quand siéu entacon
De pas dire moun mot seinblariè pas de-bon.
Ai bèu lou pas voulé, me pode pas retène ;
Adounc cresès-lou ben, l'ai dich e lou mantène,
Saique vous peusarés qu'acô's pas trop poulit
De la part d'un aucèl tout escàs espelit ;
Mes, siéu tant satisfach de vosta couvidada,
Que me sentisse fier d'èstre a vosta taulada,
Ounte vése pas mai que d'omes de sabé,
En quau rendrai ounou, de drech e pèr devé.
E vous dirai tabé, pouètas e felibres,
Que chacun es urous de legi vostes libres,
Fasès couma avès fach ; rimas, cantàs toujour,
Qnau, rima pèr mestiè, quau, rima pèr amour.
E pioi que fèstejan aici lou felibrige,
Cau pas que d'aquel art s'en pèrde lou prestige.
Toutes rèvan quicom sus aqueste univèrs ; .
D'uns rèvoun lous plesis, d'autres rèvoun lous vèrs,
Es vrai que me dires que vosta ingrata musa
Vous dirà quauqne jour que touta corda s'usa.
Dounc, vesès qu'ai resou ; rimas quand lou poudès.
Senou quand serés vièls rimarés de travès,
Se de vostes escriclis un rougnous vous critica,
Qn'anc manjà de bren couma un ase d'Africa,
Poudès pas empachà lous ases de bramà !
Alor donne qu'à sous brams vous cau acoustumà,
E vous arrestés pas se quauca vielhia miola
Vous pot faire mesprés, es que n'a pas d'escola.
Moun paire m'a 'gut dich après noste repas :
« Moun enfant, à-n-un sot jamai respondes pas ! »
E s'enfin troubàs bon lou counsel de moun paire,
Felibres, sabès dounc ce que vous resta a faire.
Mès, couma crese pas que i'a res que de sots,
Escrives pèr lous fis e noun pèr lous bardots.
Sabèn que de rima n'es pas un badinage ;
Mes cau pas pèr acò que perdes tout courage,
Car vautres counouissès tant ben aquel mestiè,
Que crese que lous vers lous tiràs d'un paniè.
E voste gai sabé me dona l'assurensa
Qu'un jour voste traval aurà sa recoumpensa.

Quanta voste Armanac, couma premiè nascut,
Es estat dau public tout-à-fet ben-vengut.
Pèr lou de l'an que vèn, jouines e vièls ratòris,
Vous lou croumparan mai ou serièn pas Cetòris,
Ara, se m'escoutàs, pèr pas nous desglesi,
Pioi que sien ataulats tant bon à Magali,
Sans vous faire pregà, seguissès moun idèia,
Canten, brinden, buguen e faguen de bourrèia !



LEOUPOLD BESSIÈIRE.

Armanac Cetori 1895
Cetta

.

jeudi 6 mai 2010

Leoun SPARIAT : LA CHAMINEIO - 1898

.



LA CHAMINEIO
de Leoun SPARIAT (1861-1936)


Que siegue en pèiro o bèn en maubre
La chaminèio fai grand gau
Quand subretout à soun fougau
L’ivèr flambejo un bon toç d’aubre,
E que sout lou negre capèu
De la grand chaminèio
Lou brave rèire à la ninèio
Dis de conte tant bèu.

Lou grand parlo di rèi, di comte,
Di masc, di bregand, di guerrié…
Bèn mai vous n’en degrunarié
Sènso escupi de poulit conte !
La grand fielo o fai lou debas
Enterin que la cato,
Qu’a lis uei round coumo d’agato,
Elo pantaio en pas.

L’ivèr, quand sias à la campagno,
Que jalo en l’èr, que nèvo o plòu,
Que lou vènt bramo à faire pòu,
La chaminèio tèn coumpagno.
Lo fue alor es de sesoun :
Gaio e vivo la flamo
Es de l’oustau la vido e l’amo
Couchant la languisoun.

Eh ! vivo dounc la chaminèio !
En maubre, en pèiro, m’es egau !
La chaminèio que fai gau
I pàuri vièi, à la ninèio !
Moun grand, de conte aro n’i a proun :
Soun cuecho li castagno !
Pichots enfant de la mountagno,
An, daut ! fasès lou round !


13 de nouvèmbre de 1898

quand fazio tant freid
que uèi 5 de mai de 2010



.

mardi 4 mai 2010

Barbo Tòni Baudrier : PARPAIOUN E ABEIO


.

Salvador Dali,
Paysage aux Papillons



0+0+0


PARPAIOUN E ABEIO


de Barbo Tòni Baudrier


Parpaioun e abelho sabìen
pus ent ana:
eh là! arrié! anant! deçai!
de delai!

tant flairàven, chamàven
aquelos flour di prat
qu’an burdit ensem, pendù,
à l’aire e à lou soulei,
findi a desmentia tout:

flour, soulei, aire e sì:
findi a toumba endurmì
en bras à na flour grinouso.




Sur une idée d'Alan Broc


.

dimanche 2 mai 2010

Nicola Dal Falco : 2 Poèsies

.


La gola del colombo

La luce cangia
la gola del colombo
in verde prisma,
come le punte d’edera
al tocco del sole
e della luna.

Scalda a quello la voce
e alle cerve di Bacco
infonde la corsa.

Per collare o corona un colmo d’ebbrezza
attorno a cui splenda fuoco di gemme.


0+0+0+0+0+0+0




Il residuo

ci sono residenze infinitesimali,
desinenza di luogo,
attimi accampati
che insieme fanno
la vera domanda
senza fine, dove
si posa il residuo,
ciò che resta di un’azione,
di una vita passata,
il peso della neve di mille inverni fa’
il tocco dell’onda, oggi, tra 3 secoli
l’immenso sacrificio del mondo
ammucchia ceneri dentro e ai bordi
della scena, ovunque la consacra

e allora dove posare il piede,
velare lo sguardo senza corrompere (ignorare)
il fatto, maiuscolo o minuscolo che fosse?

fondamenta delle ragione e dell’orrore.



Nicola Dal Falco